Það er kannski ekki frumlegt að vitna í Halldór Laxness en eftir smá tíma leið manni einhvern veginn samt mest eins og Arnasi Arnæusi eftir brunann stóra þar sem bókasafnið hans dýrmæta fuðraði mest megnis upp og hann gat stunið upp þessu einu:

,,Ég er þreyttur.”

Einhvern veginn virðist þetta eiga við um fleiri. Við erum svo mörg búin með öll stóru orðin, búin að kalla hvert annað svo illum nöfnum og brigsla um landráð. Við erum búin að hlusta á svo margar heimsendaspár, bæði frá þeim sem vara við því að samþykkja og vara við því að hafna.

Okkur er, held ég, mörgum farið að líða svolítið eins og manni líður eftir langvarandi rifrildi. Á einhverjum tímapunkti getur maður ekki rifist meir, lyppast bara niður og spyr mótaðilann hvort það sé virkilega ekki hægt að finna einhverja yfirvegaða leið til sátta?

Nú stoðar víst lítið að þræta um það fram og til baka hvort ákvörðun forsetans um að senda Icesave í þjóðaratkvæðagreiðslu var rétt. Gert er gert.

Nú verðum við að fá upplýsingar. Ekki meira gjamm. Leggjum það til hliðar í bili hvað okkur finnst um Steingrím J. Sigfússon, In Defence, Davíð og Moggann, Sigmund Davíð, Björn Val Gíslason, Jóhönnu Sigurðardóttur, Lilju Mósesdóttur og Þór Saari. Reynum líka að leiða hjá okkur stóru orðin sem þetta fólk mun hugsanlega á næstu vikum kasta sín á milli sem mismikið mun tengjast málefnalegri umræðu og oft kannski ekki neitt.

Hvernig væri að reyna að sameinast um það markmið að fá yfirvegaða umræðu? Reyna að fá þroskaðan og upplýsandi debatt frá fagfólki um það hvort við þurfum að borga, hvað þá mikið, hvort við borgum meira með samningum eða dómstólaleið, hversu líklegur sigur sé fyrir dómstólum og svo framvegis.

Við hljótum öll að sameinast um það að svör við þessum spurningum séu nauðsynleg ef við ætlum okkur að taka málefnalega afstöðu til málsins. Við verðum að treysta á sérfrótt fólk næstu vikurnar. Það má koma úr stétt pólitíkusa, fræðimanna, embættismanna, talnaspekinga. Það má vera innlent og erlent, tilheyra hvaða flokki sem er og hafa skrifað undir í hvaða undirskriftasöfnun sem er í fortíðinni. Bara ef það getur beitt rökum, staðið í málefnalegri umræðu og lofað að segja okkur satt.

Við viljum ekki meira karp um hvort In Defence eða Steingrímur J. Sigfússon eru meiri hálfvitar. Við getum ekki meir. Við erum þreytt.

Það er óraunhæft að ætlast til þess að fólk í fullu starfi, sem þarf auk þess að sinna heimilisstöfum og helst fá einhvern nætursvefn líka, hafi tóm til þess að leggjast yfir Icesave-samningana sjálfa næstu vikurnar og öll nauðsynleg sérfræðiálit og annað sem til þarf til þess að taka yfirvegaða og ábyrga ákvörðun í þessu mikilvæga máli. Við erum ekki þingnefnd sem getur skyldað sérfræðinga á okkar fund inn í borðstofu þegar við erum búin að vaska upp eftir kvöldmatinn.

Við verðum þess vegna að fá almenna leiðsögn til þess að hvert okkar geti svo nokkurn vegið metið hvaða sérfróða aðila okkur finnst setja málið fram af mestri skynsemi.

Beitum rökum og sláumst miskunnarlaust um málefnið sjálft. En plís, plís, plís; ekki stofna tvö fótboltalið: Samningaliðið og Dómstólaliðið. Og ef við sjáum slík lið myndast, segjum þá það sama og maður segir við blessuð börnin: ,,Ef þið ætlið að leika ykkur með bolta, þá verðið þið að gera það úti.”

Stöndum svo að lokum við borgaralega skyldu okkar; mætum upplýst á kjörstað og tökum málefnalega afstöðu.

Einn ábúenda í Brorsonskirkjunni var Ali Nayef. Hann var í sömu stöðu og allmargt sambýlisfólk hans í kirkjunni að óttast mjög hina þvinguðu heimför til Íraks. Ali óskar sér heitt og innilega að kraftaverkin gerist, ákvörðunum verði snúið við og að hann fái áframhaldandi danskt landvistarleyfi. Það leyfi myndi hann samt ekki nota til mikið lengri dvalar í Danmörku. Hugur hans leitar annað. Hann vill til Íslands á vit fjögurra ára gamals sonar síns, hans Adams.

Ég var búinn að mæla mér mót við Ali í Brorsonskirkjunni í hádeginu fimmtudaginn 13. ágúst til að eiga við hann spjall. Ekkert virtist koma í veg fyrir það fyrr en ég settist niður við tölvuna að morgni þess dags til að fara netrúntinn meðan að kaffið kólnaði ögn í bollanum. Þá fyrst frétti ég af örlagaríkum atburðum næturinnar þar sem lögreglan hafði gert áhlaup á kirkjuna og handtekið þar alla fullorðna karlkyns flóttamenn og síðan þurft að kljást við hundruð mótmælenda úti fyrir sem reyndu að hindra störf laganna varða.

Ég hringdi í Ali og þá strax varð ljóst að af fundum okkar gat ekki orðið þennan daginn. Hann var í nokkru uppnámi og fyrst um sinn misskildi ég hann og hélt að hann væri meðal hinna handteknu. Seinni samtöl sama dag skýrðu stöðuna, hann hafði af tilviljun ekki verið inni í kirkjunni þegar að handtökurnar áttu sér stað. Ali var því í felum.

Eftir nokkra aflýsta fundi til viðbótar hittumst við loks nú í vikunni. Hann stefndi mér  á Runddelen, fjölfarin gatnamót á Norðurbrú, og þaðan stikaði hann orðfár á undan mér inni í  kyrrlátan bakgarð rétt hjá. Þar náðum við loks að spjalla saman um þá þröngu stöðu sem hann er í þessa dagana sem flóttamaður í felum.

Ali segist hafa komið til Danmerkur árið 2003. „Ég kom hingað frá Ítalíu vegna þess að ég taldi Danmörku vera besta land sem fyrirfyndist og ég vildi einungis fara þangað. Ég kynntist fljótlega íslenskri stúlku, við giftum okkur og eftir að við eignuðumst son tveimur árum síðar vildi ég hvergi annars staðar vera en hér.“

Ákvarðanir danskra yfirvalda um heimsendingu íraskra flóttamanna vofðu þó alltaf yfir: „Árið 2005 vildu þau senda mig aftur til Ítalíu, þaðan sem ég kom. Ég var um tíma í Sandholm-flóttamannabúðunum en málin töfðust, meðal annars þegar ég þurfti að verja hálfu ári á spítala vegna aðgerða sem gerðar voru á mér. Þar var einnig allt í óvissu enda hafði ég ekki verið tekinn inn í danska sjúkratryggingakerfið.“

Líf óvissunnar var orðið  lýjandi fyrir Giovönnu Spanó, íslenska eiginkonu Alis, og fyrir tveimur árum fór það svo að þau slitu samvistum og Giovanna fluttist til Íslands ásamt Adam syni þeirra. Ali segir að honum hafi verið ómögulegt að fylgja syni sínum eftir: „Við ætluðum einu sinni til Íslands í jólafrí, vorum búin að kaupa miða og allt virtist í eðlilegum farvegi. Allt stöðvaðist hins vegar á því að mér reyndist ómögulegt að fá útgefið íraskt vegabréf  þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir mínar til þess. Ég var því  fastur hér. Í vor fékk ég síðan að vita það að ég fengi ekki leyfi til að dveljast í Danmörku vegna þess að sonur minn býr hér ekki lengur. Stæðan væri önnur ef hann væri hér enn. Ég vonast til að komast einhvern veginn til Íslands en ég veit ekki hvernig það ætti að gerast.“

Nú í sumar hefur Ali dvalist í Brorsonskirkjunni á Norðurbrú og segir að  þar hafi verið séð vel um fólk. Þeirri vist lauk hins vegar snarlega í síðustu viku. Ali komst undan fyrir tilviljun þar sem hann hafði brugðið sér frá út í næsta söluturn. Þegar að hann kom aftur að kirkjunni var hún umkringd lögreglumönnum: „Ég spurði þá hvað þeir væru eiginlega að gera þarna en þeir sögðu mér að  halda mig frá. Þeir áttuðu sig greinilega ekki á að  ég var einn af flóttamönnunum úr kirkjunni. Ég fékk því  einn starfsmann stuðningssamtaka hópsins okkar til að ná  hjólinu mínu til mín. Þá nótt svaf ég síðan í almenningsgarði hér á Norðurbrú. Snemma morguninn eftir barst mér hjálp frá stuðningshópnum og mér var útvegað húsaskjól.“

Allt frá þeirri stund hefur líf Alis einkennst af algjörri óvissu. Hann hefur farið á milli staða, gætt þess að vera ekki undir sama þaki tvær nætur í röð til að lágmarka hættuna á því að lögreglan nái að þefa hann uppi. Hann er nú upp á aðra kominn um flestalla hluti en heldur einhverjum tengslum við hóp flóttamanna sem eru í svipaðri stöðu. Hann gæti hins vegar fundist á hverri stundu og þá tekur við önnur og verri óvissa.

Hann hræðist nefnilega ekkert meira en að snúa aftur til Íraks. Hann kemur frá kúrdahéruðunum í norðurhluta landsins. Faðir hans varð bitbein átaka milli Kúrda og hers Saddams Husseins í upphafi tíunda áratugarins. Fjölskyldan flúði þess vegna undan íraska stjórnarhernum til borgarinnar Mosul sem naut nokkurrar verndar Bandamanna sem flugbannssvæði.

Sjálfur flúði Ali Írak 1999 en fimmtán dögum eftir fall stjórnar Saddams Husseins árið 2003 gripu örlögin í taumana fyrir fjölskyldu hans: „Í átökunum sem fylgdu innrásinni voru faðir minn og eldri bróðir drepnir. Ég hef fulla ástæðu til að óttast sömu aðila og drápu þá ef ég verð sendur til baka. Raunar er ég sannfærður um að þeir munu koma mér fyrir kattarnef ef þeir ná í skottið á mér. Hundrað prósent viss.“

Ali segist ekki hafa að neinu lífi að hverfa í Írak eftir öll þessi ár: „Eina manneskjan úr fjölskyldunni sem ég hef tengsl við er móðir mín sem nú dvelst í Sýrlandi. Ég ræði við hana reglulega í síma. Ég á engan samastað lengur í Írak.“ Við þessa stöðu hans bætist sá mikli óstöðugleiki sem ríkir um þessar mundir í norðurhéruðum Íraks. Þar hefur spenna aukist milli arabískra og kúrdískra íbúa. Sú spenna veldur því að Barack Obama Bandaríkjaforseti leggur nú á ráðin um að senda liðsstyrk hermanna á svæðið til að forða alls herjar átökum.

Órói Alis beinist þó ekki einungis að hættunni sem kann að steðja að hans eigin lífi og limum: „Ég er ekki bara hræddur við að snúa til baka heldur finnst mér það einnig hræðileg tilhugsun að þurfa jafnvel að yfirgefa son minn endanlega. Adam er ekki hjá mér, ég er faðir hans og ég vil ekki deyja frá honum.“

Samtalið reynir mjög á  Ali. Hann beygir af og felur andlitið undir derhúfunni sem hann ber á höfðinu áður en hann tekur nokkur djúp andartök og heldur áfram: „Ég leggst ekki upp á fólk og ég er rólegur í tíðinni en ég þigg þá hjálp sem mér berst, með  þökkum. Ég þrái að fá að koma til Íslands og barnsmóðir mín og fjölskylda hennar hafa heitið því að aðstoða mig á allan hátt við íbúðar- og atvinnuleit. Ég fer ekki fram á peninga á Íslandi eða nokkuð annað. Mig langar bara að fá að umgangast son minn og fá vinnu svo ég geti lagt mitt til gagnvart honum.“

Ali segir að honum hafi ekki borist nein bein aðstoð frá íslenskum yfirvöldum: „Ég vonast til að það séu einhverjar leiðir til þess að ég geti fengið hjálp þaðan en ég veit ekki hvernig ég á að bera mig að í þeim efnum. Ég veit ekkert hvað gerist næst, hvort ég enda í flóttamannabúðum hér eða verð sendur beint til Íraks.“

Einhvern tíma í miðju samtalinu barst íslenskan í tal og ég spurði hann hreint út, á  ástkæra ylhýra, hvort hann skildi einhverja íslensku. Hann flissaði vandræðalega og kvað já við, sagðist ekki geta talað íslensku en skilja inntakið í samtölum þegar að Íslendingar spjalla saman.

„Stundum spjöllum við Adam saman yfir netið. Oft reynum við að tala saman á kúrdísku. Þegar að  það gengur stirðlega þá segi ég eitthvað við hann á íslensku, eins og „hvað segirðu?“, „hvað ertu að gera?“, „er allt fínt?“. Þá renna samtölin áfram. Ég fæ líka SMS frá honum þar sem hann segist sakna mín og spyr hvenær ég komi til Íslands.“

Þegar að samtali okkar Alis lýkur erum við samferða út á götu aftur. Við kveðjumst og skiptumst á upplýsingum en síðan verður hann allt í einu órólegur eftir að hann kemur auga á lögreglubíl handan götunnar. Hann tekur snöggt í höndina á mér, dregur derið neðar á ennið og horfir inn með gagnstéttinni þar sem hann arkar rösklega í aðra áttina og ég í hina.

Ég hugsa til þess að framtíð Alis gæti þess vegna ráðist á næsta götuhorni, næstu nótt eða næsta morgunn. Ráðstöfun lífs hans er í annarra höndum. Eina valdið sem Ali Nayef hefur undanfarna daga tekið sér yfir óumflýjanlegum örlögum sínum er að fresta þeim um stundarkorn.

Forsíðuviðtal sunnudagsblaðs Morgunblaðsins 23. ágúst 2009.

Á það hefur til dæmis Dennis C. Blair, nýráðinn yfirmaður leyniþjónustukerfa Bandaríkjanna, bent. Hann hélt því þannig fram fyrir fáeinum vikum að hryðjuverkaógnin hefði vikið í bili sem helsta vá sem steðjaði að bandarísku þjóðinni. Í stað hennar var efnahagskreppan sjálf orðin aðalhættan. Hann minnti þar á stórar kreppur fyrri tíma sem leiddu af sér óstöðugleika og uppgang ofbeldisfullra öfgastefna.

Einnig vísaði hann til ástandsins í mörgum fátækari löndum heimsins sem ekki hafa burði til að takast á við þá krísu sem kann að koma upp þegar að ríkissjóðirnir tæmast hver eftir annan. Fleiri hafa talað á sömu nótum og minnt á að efnahagskreppan geti sýnt okkur hversu viðkvæm staða lýðræðis og borgaralegra réttinda getur verið þegar að órói ríkir á einhverju sviði.

Lýðræði á róstusömum tímum

Alþjóðasamtökin IDEA, Institute for Democracy and Electoral Assistance, eru með höfuðstöðvar í Stokkhólmi. Þau einbeita sér að málefnum tengdum lýðræðisvæðingu og átökum. IDEA hefur því reynslu af því að greina og takast á við þær hættur sem steðja að lýðræðinu á róstusömum tímum. Þar starfar Santiago Villaveces, kólumbískur sérfræðingur í öryggisþáttum lýðræðisvæðingar. Villaveces hefur komið víða við í störfum sínum og rannsóknum um heim allan en undanfarið hefur hann beint sjónum sínum nokkuð að Nepal og verkefnum sem IDEA hefur verið trúað fyrir þar.

Þegar ég hitti Villaveces í Stokkhólmi fyrir skemmstu bið ég hann að leggja mat á þá stöðu sem kreppan kann að leiða til í ríkjum þar sem lýðræðið stendur höllum fæti. Hann segir að grundvallaratriði hjá hverjum valdhafa sé að hafa stjórn á öryggisþáttum sinnar lögsögu: „Þeir sem vilja átta sig á því hversu langt lýðræðisþróun er í raun komin í ríkjum sem eru á þeirri vegferð ættu að skoða öryggisþáttinn sérstaklega. Lýðræðisvæðing öryggisþáttarins og stofnanaskipan þess málaflokks gefur þar mjög sterkar vísbendingar um raunverulega heildarstöðu. Það er mjög algengt að þar haldist lengi við einræðiskennd skipan og starfsaðferðir. Aðilar þar innanborðs eru þannig oft síðastir til að sleppa takinu á gamla tímanum í baráttunni við lýðræðislegar leikreglur.“

Villaveces segir að IDEA reyni að beita samráði í aðgerðum sínum við að stofnanavæða öryggisþáttinn í löndum þar sem aðstoðar er óskað við að þróa lýðræðislega skipan. Það er ný nálgun fyrir lönd eins og Nepal þar sem að ofbeldi hefur verið undirstaða valds í stað laga og réttar. Breytingar í slíkum tilvikum taki langan tíma enda er um leið verið að innleiða nýtt hugarfar og stjórnmálasiði auk þess sem takast þarf á við aðila sem sjá sér hag í að halda einræðistilburðunum við.

Þegar Villaveces er beðinn um að meta áhrif efnahagskreppunnar á stöðu lýðræðis í mörgum hinna veiku lýðræðisríkja heimsins þá nefnir hann enn og aftur öryggisþáttinn. Hann talar um að áhrifin gætu orðið mun verri en þau virðast á yfirborðinu: „Fólk verður vart við aukið atvinnuleysi og breiðara bil milli ríkra og fátækra. En það sem líka gerist í ríkjum þar sem lýðræði á undir högg að sækja er að þar getur orðið afturhvarf til aðferðafræði einræðisins og herforingjastjórnar. Litið er á samfélagslegan óróa og óánægju sem ógn við stjórn landsins. Þess vegna er öryggisstofnunum samfélagsins, t.d. lögreglu og her, þá beitt á einræðiskenndan hátt til þess að slá skjaldborg um stjórn landsins. Þetta er gert í stað þess að taka mark á áhyggjum fólks. Bregðast síðan við ástandinu með því að búa til friðsamlegt andrúmsloft þar sem að fólki er gert kleift að mótmæla, koma skoðunum sínum á framfæri og leita leiða til sátta.“

Lýðræðinu misbeitt

Villaveces segir að það sé misdjúpt á því að stjórnvöld detti aftur í far einræðis þegar þau reyna að beita skjótvirkum og áhrifaríkum aðgerðum gegn efnahagslegum og samfélagslegum áhrifum kreppunnar: „Þar spila inn í þættir eins og hversu sterk lýðræðismenning er í einstökum löndum, hvernig sambandi borgara og stjórnvalda er háttað og svo framvegis.“

Hann nefnir Venesúela sem dæmi og nýlegar hertökur forsetans Hugo Chavez á lykilhöfnum landsins: „Aðgerðir Chavez eru skýrt dæmi um hvernig tekið er á samfélagslegum óróa í veikum lýðræðisríkjum. Brugðist er við óróa sem tengist fallandi olíuverði og auknum fjárhagsvanda með hernaðaraðferðum í stað lýðræðislegra aðgerða. Stjórnunarhættir manna eins og Chavez eru varasamir vegna þess að þeir notast við grundvallaraðferðir lýðræðisins til þess að koma í framkvæmd aðgerðum sem bera vott af einræðisskipulagi. Þeir beita lýðræðiskerfinu til þess að auka völd sín og setja alla andstöðu fram sem eins konar drottinsvik. Í þessu skini sveigja þeir lagarammann, kosningakerfi og stofnanir þjóðfélagsins sér í hag.“

Villaveces segir að þessi tegund valdamisnotkunar sé að ýmsu leyti verri heldur en ódulin einræðisstjórn: „Þegar reynt er að beita lýðræðinu til þess að loka fyrir eðlilegar leikreglur þess grefur það undan lögmæti þeirra verkfæra sem notuð eru til þess að koma á og halda við stöðugum lýðræðisríkjum. Ég er hræddur um að slíkar aðgerðir muni aukast nú í efnahagskreppunni. Þá hættum við á að kreppan hafi ekki bara skelfilegar efnahagslegar afleiðingar fyrir alþýðu fátækari landa. Lýðræðisleg gildi eins og lagalegur grundvöllur og borgaraleg réttindi gætu einnig orðið illa úti.“

Hann segist þó vona að ekki fari allt á versta veg. Til dæmis megi ímynda sér að kreppan verði til þess að einhverjir leiðtogar ríkja standi nú berskjaldaðir gagnvart áralangri óstjórn og verði stuggað úr embættum sínum. Þá tekur hann dæmi frá Suður-Ameríku þar sem hann greinir ákveðna lýðræðisvæðingu á lægri stigum. Hins vegar segist hann ekki viss um að hún nái að þröngva sér upp eftir öllum valdapíramídanum.

Litlar breytingar í Kólumbíu

Talið berst að lokum að Kólumbíu, heimalandi Santiagos Villaveces. Kastljós umheimsins hefur beinst óvenju oft þangað á undanförnum misserum, sérstaklega í kjölfar ævintýralegrar frelsunar stjórnmálakonunnar Ingrid Betancourt úr gíslingu FARC-skæruliðasamtakanna síðasta sumar. Þar eru forsetakosningar á næsta leiti. Villaveces segist ekki sjá nein merki um að þær boði markverðar breytingar:

„Þrátt fyrir að Kólumbía sé lýðræðisríki gilda þar sömu lögmál og víða annars staðar þar sem rík hefð einræðiskenndra vinnubragða lúrir undir yfirborðinu, sérstaklega hjá öryggisstofnunum ríkisins. Uribe forseti mun sjálfsagt græða á því að geta sýnt fram á sýnilegar aðgerðir í stríði sínu við FARC og aðra hópa sem ógna þjóðaröryggi og almannaró. Kosningabarátta í Kólumbíu er yfirleitt frekar barátta einstaklinga í stað þess að tekist sé á um ólíka hugmyndafræði. Mótframbjóðendur forsetans eru ekki almennilega komnir fram þannig að það er erfitt að vita hvað gerist á þessu stigi. En hvort sem Uribe stýrir þjóðinni eða einhver annar þá er lítil von á meiri háttar stefnubreytingum.“

Villaveces segist ekki gera lítið úr aðgerðum við að ráðast gegn FARC-skæruliðahreyfingunni og öðrum slíkum hópum í landinu. Þær aðgerðir gári þó bara yfirborðið. Vandamálið sé sú geigvænlega spilling sem gegnumsýri allt stjórnkerfið og þjóðlífið: „Það vandamál lendir í skugga hinnar æsilegu vopnuðu baráttu við skæruliðahópana. Spillingin er þó það sem einkum stendur í vegi þess að lýðræði sé stöndugt í Kólumbíu. Þar eru skilin oft ógreinileg milli ólöglegra viðskipta og vopnaðra hópa annars vegar og hins vegar kjörinna fulltrúa og embættismanna á öllum stigum stjórnkerfisins.“

Það stóra vandamál verður þó ekki leyst nema með vilja og áhuga kjósenda: „Það örlar á honum nú en því miður einskorðast hann of mikið við fámenna menntastétt og einstaka fjölmiðla. Annars staðar er áhuginn því miður takmarkaður. Við verðum því að bíða og sjá,“ segir Villaveces að skilnaði um leið og hann ítrekar að viðtalið byggist á persónulegum skoðunum hans fremur en stefnumörkun stofnunarinnar sem hann vinnur hjá.

Birtist í Morgunblaðinu, 19. apríl 2009.

Þess vegna sér maður líka enn léttklæddar stúlkur standa þar á gangstéttunum. Ekki fer framhjá nokkrum manni sem þar fer um að sá tími er liðinn að þarna séu eingöngu innfæddar konur. Margar þeirra eru greinilega langt að komnar.

Þeir sem ekki beinlínis falast eftir konunum til fylgilags reyna kannski að gefa þessu sem minnstan gaum enda tengist þessi sjón í huga margra einni af dapurlegustu hliðum mannlífsins. Þá finnst fólki kannski betra að horfa frekar í hina áttina og reyna síðan að gleyma öllu inni á einhverjum nýopnuðu tískubaranna í nágrenninu.

Þó líta ekki allir undan. Ein þeirra er Michelle Mildwater félagsráðgjafi og meðferðarfulltrúi. Michelle hefur um margra ára skeið gengið um götur „rauða hverfisins“ á Vesturbrú að næturlagi til að veita útlendu vændiskonunum á svæðinu aðstoð og ráðgjöf. Starf hennar hefur leitt til þess að fjöldi þeirra erlendu kvenna sem seldar eru mansali til Danmerkur veit að Michelle er treystandi í tilveru þar sem annars er full ástæða til að tortryggja allt og alla.

Þekkt og virt

Þær skipta tugum eða hundruðum erlendu konurnar sem leita til Michelle nánast daglega með sín úrlausnarefni. Michelle hefur einkum einbeitt sér að þeim fórnarlömbum mansals sem koma frá Afríku. Í hópi þeirra kvenna er hún þekkt og virt fyrir sín störf og gengur undir virðingartitlinum „White African Mama“.

Starf Michelle Mildwater hefur hlotið mikla athygli í dönsku samfélagi og fyrir tveimur árum var hún valin Årets Anker, en þau virtu samfélagsverðlaun eru veitt árlega. Þá vakti heimildarmynd um mansal, þar sem hún var í hlutverki sögumanns, mikla athygli en myndin var sýnd bæði á CNN og í dönsku sjónvarpi. Fyrir ári síðan voru síðan stofnuð samtökin Hope Now í kringum starfsemi Michelle og starfa þau í hennar anda að því að vera fórnarlömbum mansals í Danmörku innan handar og vekja athygli á málstað þeirra.

Mikilvægt að þekkja heimaslóðirnar

Sérstaða Michelle meðal þeirra sem tengjast fórnarlömbum mansals er meðal annars sú að hún hefur farið í leiðangra til margra algengustu upprunalanda mansals í Afríku. Þar kemur Nígería oft við sögu en Michelle segir að áætlað sé að hvorki fleiri né færri en 35.000 konur frá tilteknu héraði í Nígeríu stundi nú vændi í Evrópu í kjölfar mansals.

Michelle hefur tvisvar farið til Nígeríu og þá fylgt fórnarlömbum heim aftur. Ferðirnar hefur hún notað til þess að kynna sér þær aðstæður sem reka konurnar út í mansal en einnig til þess að reyna að gera sér grein fyrir þeim úrræðum sem möguleg eru fyrir þær konur sem snúa til baka eftir veru sína. Þá hefur hún reynt að koma á samvinnu við aðila sem hugsanlega geta aðstoðað á upprunastaðnum. Þegar blaðamaður mælti sér mót við Michelle var hún nýsnúin til baka úr slíku ferðalagi til Úganda og Kenía. Skömmu eftir viðtalið var hún síðan flogin á vit sams konar verkefna í Taílandi.

Michelle segir að þessar ferðir hjálpi sér líka í samskiptum sínum við konurnar meðan þær dvelja í ánauð sinni í Danmörku. Konurnar meta það mjög mikils að geta rætt við manneskju sem hefur komið á þeirra slóðir og kynnt sér aðstæður þeirra af eigin raun:

„Ég tala við þær um hversdagslega hluti, oft tengda heimalandi þeirra. Það er algengt viðhorf á Vesturlöndum að konurnar þrái ekkert heitar en að snúa til baka. Það er vissulega misjafnt eftir löndum. En þegar ég ræði við nígerísku konurnar og segi þeim að ég hafi komið til landsins þeirra þá segja þær að ég skilji þá af hverju þær vilji ekkert síður en að snúa aftur til ástandsins heima fyrir. Öðru máli kann að gegna um konur annars staðar frá, til dæmis frá Úganda, þar sem aðstæður eru skárri.“

Úrræðagóðar og sterkar konur

Nokkurn tíma getur tekið fyrir Michelle að vinna traust kvennanna. Þar hjálpar margra ára reynsla hennar: „Traust verður til á löngum tíma og byggist á því að koma fram af fagmennsku. Ég fer aldrei fram á neitt en greini þeim frá því hvar ég get orðið að liði. Þær vita það líka af reynslu að samskipti við mig leiða ekki til þess að þær verði tilkynntar til yfirvalda en konurnar eru nánast í öllum tilvikum án landvistarleyfis og hafa því stöðu glæpamanns. Þegar þær sannreyna að samskipti við mig eru vandræðalaus og jafnvel gagnleg fyrir þær þá spyrst nafn mitt út. Þess vegna hefur síminn minn verið rauðglóandi undanfarin ár.“

Michelle segir það vera mikilvægt sinni faglegu nálgun að líta ekki á þær sem fórnarlömb: „Vissulega eru þær fórnarlömb mansals. Hins vegar eru samskipti mín við þær á faglegum grundvelli. Ef ég liti fyrst og fremst á þær sem fórnarlömb þá mundi það valda þeirri hugmynd að ég væri einungis að veita þeim hjálp. Ég vil ekki líta svo á. Í mínum huga eru þær úrræðagóðar og sterkar konur sem staðið hafa af sér líkamlegar og andlegar raunir sem Vesturlandabúar myndu aldrei umbera.“

Allsleysi og örvænting heima fyrir

Heimildarmyndin Trapped, sem bæði hefur verið sýnd í dönsku sjónvarpi og á CNN (og er enn aðgengileg öllum á vefsvæði CNN), dregur upp skýra mynd af því örvæntingarfulla ástandi sem gerir það að verkum að konurnar taka gylliboðum manna sem koma inn í þorpin og reyna að safna saman fólki til utanlandsferðar. Ekki þarf einu sinni alltaf blekkinga við til þess að konurnar láti slag standa. Oft líta þær einfaldlega svo á að ástand sitt geti hreinlega ekki orðið verra en það er.

Margir líta á minnstu smugur til að komast burt sem ómissandi tækifæri: „Allsleysið og örvæntingin verður líka til þess að konurnar eru ekki endilega aufúsugestir þegar þær snúa aftur til síns heima, sérstaklega ekki ef þeim hefur ekki tekist að gera upp við lánardrottna sína. Staðreyndin er raunar sú að ekki er óalgengt að fjölskyldurnar standi sjálfar fyrir því að konurnar eru seldar mansali.“

Vel skipulögð og ábatasöm iðja

Stóraukinn straumur afrískra kvenna sem hnepptar eru í kynlífsþrældóm í Evrópu skrifast að einhverju leyti á alþjóðastrauma í fólksflutningum yfirleitt. Í tilviki Nígeríu nýta aðilar í undirheimunum sér gamalgrónar viðskiptarásir til Ítalíu og Spánar: „Þegar sala á löglegum varningi fellur niður fara glæpahringir að selja ólöglegan varning eftir sömu leiðum,“ segir Michelle.

„Þeir hafa fyrir nokkru komist að því að verslun með konur í kynlífsþjónustu er ábatasöm iðja. Þar ofan á bætist að auðvelt er að nýta sér neyð kvennanna með því að láta þær taka á sig himinháar fjárhagslegar skuldbindingar fyrir flutninginn og þann greiða að koma þeim inn á evrópskan vinnumarkað. Fyrst um sinn voru afrísku konurnar fyrst og fremst í Suður-Evrópu en aukinn fjöldi þar hefur stuðlað að því að glæpahringirnir leita æ norðar í álfuna. Á Norðurlöndunum er Danmörk nokkurs konar miðstöð mansals í kynlífsþjónustu þar sem vændi er hér er stundað fyrir opnari tjöldum en annars staðar á svæðinu.“

Michelle lýsir því hvernig stúlkurnar eru sviptar öllu valdi gagnvart skuldunautum sínum: „Glæpahringirnir sem standa að flutningum hafa heljartak á stúlkunum. Svíkist þær undan á einhvern hátt þá hafa þær verra af. Undirliggjandi er líka alltaf sú hótun að meðlimir fjölskyldu og ástvinir verði illa úti ef konurnar hlýða ekki yfirboðurum sínum í einu og öllu. Ofan á þetta bætist að nígerísku stúlkurnar eru flestallar mjög trúaðar. Glæpahringirnir múta vúdú-prestum til að standa með sér í að beita hótunum um að guðdómleg öfl beiti þær konur refsingum sem ekki standi fullkomlega við sitt.“

Að sýna sig og dyljast

Stúlkurnar lifa raunar í margföldum ótta. Ekki bara þurfa þær að leggja sig í líma við að uppfylla ströng skilyrði dólganna sem þær standa í skuld við, því að þær þurfa í leiðinni að forðast að lenda í klóm yfirvalda í því landi þar sem þær dveljast ólöglega. Það að forðast báða þessa hramma, þar sem bæði þarf að sýna sig og dyljast, getur verið ansi snúin jafnvægislist.

Michelle segir að á síðari árum hafi það stuðningsnet sem fórnarlömbum mansals í kynlífsþjónustu stendur til boða stórbatnað í Danmörku. Hins vegar séu dönsku innflytjendalögin stóra vandamálið: „Lögum samkvæmt eru konurnar settar í flokk ólöglegra innflytjenda og fá þar af leiðandi stöðu glæpamanna. Þær eru settar í fangelsi eða lokaðar flóttamannabúðir. Ég heimsæki þær reglulega þangað.“

Michelle segir að fangavistin og glæpastimpillinn leggist mjög þungt á þær flestar: „Konurnar líta á fangavistina sem gríðarlega refsingu. Fangavist er jú í eðli sínu refsing. Þetta hefur leitt til geðrænna vandamála hjá sumum þeirra. Það sem eykur á skelfingu þeirra í fangavistinni er sú skömm sem því fylgir og sú staðreynd að oft líta afrísku konurnar á fangelsi sem harða guðlega refsingu og það eykur enn á örvinglan þeirra. Allt bætist það ofan á þá útskúfun sem þær hafa þegar orðið fyrir í mansalsferlinu öllu.“

Erfitt viðfangsefni

Michelle segir að mansal sé alltaf stórlega vanmetið að umfangi í öllum opinberum gögnum. Það að vega að rótum þess sé gríðarlega stórt og mikið verkefni. Að mati Michelle tengist þetta því að lokum misskiptingu gæða heimsins og því valdaójafnvægi sem hún leiðir af sér. Lítil, fjárvana grasrótarsamtök í Kaupmannahöfn eiga ef til vill erfitt með að snúa þeirri þróun við upp á eigin spýtur. Michelle segist enn fremur hreinlega ekki vera viss um það hvort hin svokallaða „sænska leið“ þar sem kaup á vændi eru gerð glæpsamleg muni leiða til betri stöðu fórnarlamba mansals. Það kunni að leysa ýmis vandamál en leiði jafnframt til annarra. Í tilviki afrísku kvennanna sem hún er í mestum samskiptum við breyti það þó ekki endilega öllu enda séu þær eftir sem áður ólöglegir innflytjendur og þurfi því eftir sem áður að dyljast fyrir yfirvöldum.

Mikilvægt að breyta innflytjendalöggjöf

Það sem Michelle segir þess vegna einkum vera aðkallandi í tilviki fórnarlamba mansals í danska kynlífsgeiranum er að breyta innflytjendalögum þannig að þær séu ekki meðhöndlaðar sem glæpamenn þegar þær eru gripnar: „Í augnablikinu eru þessi mál til nánari skoðunar hjá yfirvöldum. Það virðist til dæmis vera að renna upp fyrir þeim að það er mikill misskilningur að konurnar sjálfar kjósi helst að snúa heim aftur. Því eru konurnar ekki þvingaðar eins oft til heimferðar eins og er. Varanlegar lausnir virðast hins vegar ekki vera í augsýn.“

Michelle vonast til þess að geta haldið áfram að þróa og auka faglega þjónustu í þágu hins fjölskrúðuga hóps þeirra viljasterku en þó réttlausu kvenna sem evrópskir kúnnar og sölumenn fólks sameinast um að misbeita valdi sínu á: „Ég er loksins, nú á miðjum aldri, búin að finna mér hlutverk þar sem hæfileikar mínir njóta sín til fullnustu. Og ég hætti því ekki svo glatt!“

Birtist í Morgunblaðinu 22. mars 2009.

Ég veit ekki hversu vinsælt það er á þessum vettvangi að lýsa sig ósammála ákveðinni pólitískri réttsýni gagnvart viðhorfi til barna og unglinga. En ég ætla að taka sénsinn. Það er nefnilega þannig að ég leyfi mér að efast um gildi frasans um það að „börn séu kröfuhörðustu áhorfendurnir/lesendurnir/hlustendurnir“. Vissulega er það svo að börn og unglingar hrífast stundum af góðum og vönduðum listaverkum, eins og sumt fullorðið fólk. Hins vegar verður því vart neitað að engum hópi er jafn auðveldlega stjórnað af markaðsbrögðum, tískusveiflum og yfirborðsmennsku.

Það er ekkert óeðlilegt við þetta. Börn og unglingar eru ómótaðir einstaklingar sem þar af leiðandi eru áhrifagjarnari þegar að þeim steðjar ytra áreiti, sér í lagi í formi yfirborðsmennsku og markaðsherferða. Þau eru ginnkeyptari en eldra fólk fyrir ytri byrðum og einmitt þess vegna erum við hin fullorðnu í hlutverki þeirra sem leiðbeina þeim áfram og hafa á stundum vit fyrir þeim þegar kemur að því að velja gæði og innihald fram yfir fagrar umbúðir.

Fyrir mér er þetta ósköp eðlilega spurning um þroskaferli. Ekki er ég alla vega á því að ég hafi verið á hápunkti skynjunar og þroska míns sem barn og unglingur og hafi síðan deyfst í kröfum mínum sem njótandi lista og menningar – þvert á móti. 

Vinsælar bækur

Framangreind óvinsæl yfirlýsingagleði mín tengist því að nýlega fékk ég í hendur það óvænta verkefni að taka örfáar stikkprufur af ferli rithöfundarins Helga Jónssonar og skrifa um þá reynslu mína í þetta rit. Helgi þessi hefur ekki farið hátt í fjölmiðlaumræðunni en samt er svo að fáir barna- og unglingabókahöfundar njóta meiri vinsælda hjá sínum markhópi en einmitt hann. Bækur hans hafa um árabil rokið út af bókasöfnum og hafa að sögn selst afar vel. Höfundur auglýsir þannig sjálfur á síðu útgáfu sinnar að Gæsahúðar-bókaflokkur hans hafi selst í um 45.000 eintökum. Ef satt reynist verður það að teljast harla gott á litlum bókamarkaði.

Sama máli gegnir um dóma þá sem lesendur bókanna fella yfir þeim. Á vef bókaorma, sem (þáverandi) Kennaraháskóli Íslands hýsir, er enginn íslenskur rithöfundur ofar á blaði en Helgi Jónsson yfir fjölda umsagna. Eitt og eitt barn gefur Helga dræma dóma fyrir bækur sínar en þegar á heildina er litið líst krakkaskaranum annað hvort dável eða mjög vel á bækur Helga. Þrátt fyrir þetta hefur heyrst hér og hvar í hornum að fullorðið fólk sem komist hefur í höfundarverk Helga taki bókakostinum misjafnlega.

Það er því sjálfsagt sanngirnismál að reyna að komast að hinu sanna í málinu. Ég lagði því til hliðar allar þessar djúphugsuðu fullorðinsbækur sem ég les þessa dagana, vopnaður mínum geysilega áunna þroska, og lúslas þrjár stikkprufur af rithöfundarferli Helga Jónssonar. Bækurnar voru tvær Gæsahúðarbækur, önnur frá 1998, merkt númer tvö og ætluð fyrir börn og hin frá því í fyrra, ætluð unglingum og með titlinum Villi vampíra. Þriðja bókin var unglingabókin Rauðu augun (1999) en hana skrifaði Helgi í félagi við son sinn, Hörð Helgason. Stutt grein eins og þessi býður ekki upp á langa eða ítarlega greiningu eða að mörg dæmi séu tiltekin, umfjölluninni til stuðnings. Því verður ákveðin heildarásýnd látin duga.

Stirðleiki og staðalmyndir

Skemmst er frá því að segja að vantrú mín á frasann um kröfuhörku barna, fram yfir fullorðna, staðfestist nokkuð við lesturinn. Það sem einkennir allar bækurnar þrjár er stirður söguþráður þar sem höfundur dvelur of mikið við smáatriði en ræður aftur á móti illa við að gera lykilatriðum skil, hvað þá að vinna úr þeim. Sögupersónur eru flestallar byggðar á steríótýpískri, einfaldaðri ímynd af börnum og unglingum og þar að auki ber nokkuð á því, sérlega í unglingabókunum, að allir aldurshópar, ungir sem aldnir, hegði sér og tjái sig á sama hátt og unglingarnir gera. 

Bækurnar eru hlaðnar örlagaríkum og alvarlegum atburðum en viðbrögð ungmennanna við þeim eru fígúrukennd og óraunhæf. Dæmi um þetta er bókin Villi vampíra en á þeim 147 síðum (með stóru letri) sem sagan nær yfir hefur aðalpersónan lent í sifjaspelli, tilraun til nauðgunar, hjónaskilnaði foreldra sinna og framhjáhaldi á báða bóga, nektarmyndatökum og fjárkúgun í framhaldi af því, að ónefndri fjöldamorðplágu sem gengur um Akureyri, heimabæ hennar, og beinist meðal annars að henni. Hver stóratburður rekur þar annan án þess að það hafi nokkuð með ris sögunnar að gera, hvað þá úrvinnslu.

Stíllinn er afar fátæklegur og hefur yfir sér byrjendabrag, orðfæri er einfalt og stagl er áberandi sem og endurtekning á sömu frösunum. Mikið ber líka á hreinum stílbrotum, líkt og þegar skipt er óreglulega á milli nútíðar og þátíðar í frásögninni, setningar og málsgreinar klipptar í sundur þar sem það á ekki við og eins þegar hástafir eru notaðir á tilviljanakenndan hátt. Sama má segja um ýmsar lýsingar á atburðum sem hreinlega ganga ekki upp, ekki einu sinni þó að um fantasíufrásagnir sé að ræða. 

Dæmi um það er blóð sem „lekur“ úr handlegg sem rifinn hefur verið af unglingsstúlku (bls. 88, Rauðu augun). Einhvern veginn hefði maður ímyndað sér að blóð gusist, fossi eða streymi að minnsta kosti við svo harkalegt brottnám útlims. Í öðru dæmi af Villa vampíru og Sirrí, aðalpersónu bókarinnar Villa vampíru, tekst Villa að eiga samræður við hana meðan hann er „með tunguna nokkuð hreyfanlega uppi í Sirrí“ (Villi vampíra, bls. 20). Vel af sér vikið, meira að segja af vampíru, að eiga samræður við aðra manneskju með tunguna uppi í henni.

Hroðvirkni og metnaðarleysi

Verst er samt kannski hversu texti Helga er hroðvirknislegur og illa frágenginn. Bækurnar eru þannig morandi í mál-, stafsetningar- og innsláttarvillum þar sem ekki verður hjá því komist að kenna um ákveðinni fljótfærni og metnaðarleysi. Stundum hefur þetta meira að segja bein áhrif á frásögnina, líkt og þegar mamma einnar aðalpersónu breytist óvænt í ömmu en er síðan aftur orðin að mömmu í næstu málsgrein (Gæsahúð 2, bls. 52). Allt vegna ansi mikilvægs ‚m‘-s sem vantar fremst í orð á einum stað. 

Því miður getur maður ekki varist þeirri hugsun að hér sé verið að treysta á þá ódýru flýtileið að börn og unglingar geri ekki jafnmiklar kröfur til vandaðra vinnubragða og þeir sem eldri eru og þetta komist þess vegna síður upp. Ekki það, að mörg börnin á bókaomsvefnum fyrrnefnda virðast raunar gera við þetta athugasemd og átta sig til dæmis á öllum þeim augljósu stafsetningarvillum sem höfundur lætur sjálfur fram hjá sér fara. 

Spennandi og ódýr afþreying

Þá stendur eftir spurningin: Af hverju eru krakkarnir og unglingarnir samt svona sólgnir í bækurnar hans Helga? Svarið er það sama og við spurningunni af hverju fullorðið fólk les Séð og heyrt, dettur niður í dokúsápur í sjónvarpinu og veit meira um Amy Winehouse en fólkið sem býr á hæðinni fyrir neðan. Allt er þetta krassandi, ögrandi og æðiskennt afþreyingarefni sem skemmtir, vekur forvitni og veitir stundarsvölun. Það skiptir fólk engu þó að ekkert af þessu teljist merkilegt, listrænt eða uppbyggjandi. Til þess er heldur ekkert ætlast. 

Bækur Helga vekja forvitni ungs fólks og skemmta því sjálfsagt um stund. Aðdráttarafl unglingabókanna felst þannig vafalaust að nokkru í því að í þeim er mikið um afar berorðar kynlífslýsingar og þá eru þær nánast skrifaðar upp eftir handritum vinsælla bandarískra afþreyingarmynda fyrir fólk á gelgjuskeiðinu. Það er því ekki víst að það skipti nokkru máli þó að bækur Helga Jónssonar séu hroðvirknislega unnar, illa frágengnar og skrifaðar af heldur takmarkaðri lipurð. Það er sjálfsagt álíka því að leitast við að greina ástæður lesturs á Séðu og heyrðu út frá stílnum í blaðinu, frásagnarhættinum eða efni leiðaranna. 

Bækur Helga Jónssonar eru einfaldlega fremur ódýr afþreying í bókarformi og ekki verður séð að af þeim hljótist meiri skaði en af öðru efni sem hefur þann ágæta tilgang einan að skemmta um stund. Ungmenni sem les vondar bókmenntir er alla vega ekki svæsnasta dæmi um unglingavandamál sem ég get látið mér til hugar koma.

Eða svo maður endi nú á öðrum vinsælum frasa sem ávallt gengur um börn og unglinga: „Þau gera þá alla vega ekkert verra af sér á meðan.“

Birtist í tímaritinu Börn og menning, 2. tbl. 2008.

Tíðarfarið í Valparaíso í miðjum september minnir nokkuð á dæmigert íslenskt svikalogn í sjávarþorpum á sumrin. Það er vor í lofti á suðurhveli og sólin skín á bárujárnshúsin á hæðunum frægu sem áunnið hafa chileönsku hafnarborginni gæðastimpil frá UNESCO. Sunnudagurinn er bjartur og fagur og það eina sem að rýfur þögnina eru kirkjuklukkurnar að hringja inn á sínar rammkaþólsku samkomur og geltandi hundaflokkarnir sem ráfa um strætin í leit að ruslapokum sem ekki hafa verið hengdir upp á húsin, nógu hátt til að stökkkraftur göturakka dugi ekki til. Síðan berst úr fjarska taktfastur málmsláttur. Þar eru þeir komnir, kallarnir á bílunum með gaskútana til að fylla á birgðir heimilanna. 

En svikalognið dugir til hádegis. Þá fer að blása hressilega og grunlausir ferðamenn sem fóru út á skyrtunni og jakkanum verða illa úti og flýta sér til baka á sinn gististað til þess að ná sér í peysu – og helst tvær. Þannig er vorið í hafnarbæjunum niður við Kyrrahafsströnd Suður-Ameríku. 

Gangan upp eftir brattri Cerro Bellavista-hæðinni er nokkuð strembin, sérstaklega þegar að þarf að ýta barnavagni með bústnu og vel öldu íslensku barni á undan sér. Hvítar pílur vísa í okkur í átt að La Sebastiana, einu þriggja húsa þjóðskáldsins Pablo Neruda. Á áningarstað bíðum við þess, ásamt örfáum amerískum ferðamönnum með der á höfðinu, að hliðinu verði lokið upp. Við drepum tímann með því að skyggnast yfir túristavarning sem heimakonur hafa á boðstólnum í sölutjöldum skammt frá innganginum. Loks er komið að opnun og gestirnir fá leyfi til að berja vistarverur skáldsins augum. 

Ásókn í skoðunarferðir um heimili chileanska þjóðskáldsins á sér eðlilegar skýringar. Pablo Neruda er fyrir heimamönnum það sem Halldór Laxness er fyrir Íslendingum. Þar af leiðandi eru húsin hans þrjú eins konar „Gljúfrasteinar“ Chilebúa. Þó eru þau reyndar um margt enn markverðari en heimkynni Laxness vegna þess hversu yfirbragð þeirra er sérstætt og þá ekki síður innbúin. Neruda hafði mjög ákveðnar skoðanir á því hvernig húsin hans ættu að líta út og var mjög með í ráðum við hönnun þeirra. Sjóferðir og skip eru ráðandi þættir í stílnum og endurspegla aðdáun skáldsins á hafinu og leiðöngrum um það heimshornanna á milli.  

Þess vegna er ekki óalgengt að ganga upp skipsstiga, horfa út um kýraugu eða vera allt í einu staddur á stjórnborða einhvers ímyndaðs flaggskips þegar gengið er um húsin hans Neruda. Auk þess hanga skipsstýri hér og þar, líkneski framan af risafleyjum og síðan afrakstur einnar helstu ástríðu Neruda; skeljasöfnun. Síðast en ekki síst eru hús skáldsins sannkölluð gullnáma fyrir aðdáendur svokallaðrar „kitsch“-menningar en óhætt er að fullyrða að leitun sé að öðru eins samansafni furðuhluta á einum stað. Gestum húsanna líður því oft frekar eins og þeir séu staddir í heimkynnum teiknimyndapersónu en ekki virðulegs Nóbelsskálds. 

Neruda átti það sameiginlegt með skáldbróður sínum uppi á Gljúfrasteini að vera hallur undir kommúnisma en deila þó ekki beinlínis kjörum með saursvörtum almúganum. Hann var um langt skeið heitbundinn argentínskri listakonu, tuttugu árum eldri en hann, sem var af fyrirfólki komin og átti því ekki í erfiðleikum með að leggja til góðan heimanmund. Neruda gat því leyft sér að halda úti þremur húseignum í sama landinu og dvelja í þeim á víxl eftir því hvernig vindar blésu.  

Valparaíso-húsið, sem lýst er hér að ofan, var reyndar það hús sem hann dvaldist einna minnst í og auk þess það eina sem hann lét ekki reisa sjálfur. Aðdáun skáldsins á hafinu og sjóferðum dró hann að hafnarbænum Valparaíso. Þangað sótti hann burt frá skarkalanum í höfuðborginni Santíago og hafði um nokkurn tíma lýst þeirri ósk sinni við vini sína og velunnara í Valparaíso að þar gæti hann hugsað sér að eiga íverustað. Hann setti fram mjög nákvæmar kröfur um hvernig húsið skyldi vera í sveit sett og hvaða kostum það ætti að vera búið.  

Leitin að slíkum óskastað reyndist vera þrautin þyngri en bar loks árangur þegar á fjörurnar rak húsið sem Neruda nefndi síðar La Sebastiana eftir arkitekt þess. Húsið uppfyllti allar kröfur skáldsins. Frá því er frábært útsýni yfir borgina, út á höfnina og yfir Kyrrahafið. Auk þess var það fjarri skarkala miðbæjarins en þó í seilingarfjarlægð. 

Á gamlárskvöld þykir hvergi fínna og skemmtilegra að vera í Chile en í Valparaíso. Neruda gætti sig því á að vera þá alltaf í húsinu sínu uppi á hæðum hafnarborgarinnar og fagna nýju ári með mikilli veislu fyrir vinafólk sitt víða að. Húsið var honum visst athvarf og tengdist sú tilfinning vafalaust tímanum sem hann varði í borginni löngu áður en hann varð ráðsettur heldri maður. Þá lá hann nefnilega í leynum í Valparaíso á flótta undan stjórnvöldum sem ofsóttu hann og vildu fangelsa fyrir stjórnmálaskoðanir sínar. Í borginni átti hann marga hauka í horni og eftir það átti Valparaíso sérstakan stað í hjarta Neruda.  

Hús Neruda í höfuðborginni Santíago á reyndar einnig rætur sínar í ákveðnu leynimakki og flótta. Raunar ekki frá yfirvöldum heldur hinni argentínsku sambýliskonu sinni. Sú saga er í það minnsta lífseig að Pablo Neruda hafi byggt hús sitt í Santíago til þess að geta varið tíma með hjákonu sinni sem síðar varð raunar hans þriðja frú. Eftir sambandsslit við aðra konu sína og opinberun sambands við þá þriðju var húsið nefnt í höfuðið á húsfreyjunni sjálfri, La Chascona.  

La Chascona stendur efst í Bellavista-hverfinu í Santíago, gömlu og grónu listamannahverfi, og við hlíðar San Cristóbal-útsýnishæðarinnar. Í dag er Neruda-menningarstofnunin þar einnig til húsa og þar fer fram margvísleg starfsemi auk hefðbundinnar leiðsagnar um húsakynnin.  

Aftur fór Neruda ótroðnar slóðir í staðarvali sem sýnir sig kannski best í því hverja hann valdi sér fyrir nágranna: dýrin í dýragarði borgarinnar sem stendur á næsta reit fyrir ofan í hæðinni. Það að byggja hús alveg frá grunni veitti Neruda tækifæri til að gefa sérvisku sinni algjörlega lausan taum. Ekki er að undra þó að ráðlegt sé talið að leiðsögumenn fylgi manni hvert fótmál innandyra enda einkennist húsið af rangölum ýmsum, hengibrúm, leynidyrum, þröngum stigum og skipsbörum frekar en hefðbundinni stofu, eldhúsi og baðherbergi eins og tíðkast hjá venjulegu fólki.  

Óhætt er að fullyrða að langfrægast húsa skáldsins sé þó hið síðastnefnda: Isla Negra á samnefndum stað við sjávarsíðuna um það bil 130 kílómetra suður af Valparaíso. Þarna reyndi Neruda að dvelja eins mikið og hann gat meðan hann var ekki að flandrast um allar heimsins grundir, annað hvort í hlutverki sínu sem skáld eða háttsettur diplómat. Þyki ferðalöngum húsin í Valparaíso og Santíago og innréttingar þeirra vera algjörlega sér á parti þá má segja að tólfunum kasti fyrst í Isla Negra. Enn og aftur ber húsagerðin svipmót af skipslagi og ýmislegt í arkítektúrnum er gert til þess að auka þau áhrif. Isla Negra minnir meira á skringilegt sjóminjasafn en nokkuð annað þar sem hvert skúmaskot er yfirfullt af alls konar undarlegum munum, allt frá fyrsta flokks handverki og húsmunum til algjörs skrans. 

Hvergi leið Neruda betur en í Isla Negra-húsinu sínu og þar hefði hann helst vilja gefa upp öndina og hvíla síðan því við hlið með beljandi úthafið í nokkurra skrefa fjarlægð. Aðeins önnur þessara óska hans rættist en þó ekki fyrr en um síðir. Neruda veslaðist upp á sjúkrahúsi í Santíago síðla árs 1973 í sama mánuði og böðlar Augusto Pinochet rændu völdum í Chile og fóru brjótandi og bramlandi um höfuðborgina. Jarðneskar leifar skáldsins þurftu svo að bíða af sér allan tíma herforingjastjórnarinnar til þess að draumur hans rættist um hinstu hvíld við sjávarsíðuna hjá Isla Negra húsinu. Árið 1992 var kista hans flutt þangað og honum komið fyrir þar við hlið þriðju konu sinnar við hátíðlega athöfn þeirra lýðræðisafla sem tekið höfðu við í Chile.  

Herforingjastjórnin gerði allt sem í hennar valdi stóð til þess að sverta og saurga allt sem Neruda tengdist meðan á valdatíma hennar stóð. Húsin þrjú voru lögð í rúst og þrátt fyrir tilraunir ýmissa bandamanna skáldsins var þeim lítill sómi sýndur árum saman. Eftir að lýðræði komst aftur á varð hins vegar ákveðin viðreisn og með aðstoð sterkra bakhjarla tókst að koma vistarverum Neruda í því sem næst upprunalegt horf. Utan um allt voru svo stofnuð fyrrnefnd menningarsamtök, kennd við skáldið, og sjá þau nú um daglegan rekstur og starfsemi húsanna þriggja og gera það með miklum sóma.  

Þess vegna er óhætt að mæla með „húsum skáldsins“ við alla áhugamenn um rithöfundabústaði, skrýtna hluti og sérstakt byggingarlag.  

Birtist í Fréttablaðinu 2. nóvember 2008.

Það er þannig með mörg hobbí að þau leiða til þess að utan um þau myndast hálfgerður sérheimur innvígðra. Fólk innan þess sérheims talar sína eigin mállýsku um hluti sem flestum öðrum eru illskiljanlegir og á einhvern hátt myndast ákveðin bönd um þennan eina sameiginlega þráð í lífi þeirra sem þátt taka. Þannig er þetta þegar að tveir eða fleiri fluguveiðimenn koma saman eða prjónafíklar, bíladellulið, Arsenal-aðdáendur, fjallageitur, bíónördar – og hlauparar.

Ég er tiltölulega nýgenginn til liðs við síðastnefnda hópinn. Fyrir hálfu öðru ári síðan tók ég þá fífldjörfu ákvörðun (að því er mér fannst þá) að hlaupa heilt maraþon hér í Kaupmannahöfn. Undirbúningur þess leiddi til þess að taka þurfti hlutina ögn alvarlegar en áður, en lengdarmetið mitt var, þegar þarna var komið sögu, það sem nam sjö kílómetra skemmtiskokki.

Allt í einu voru hlutir sem manni fannst fyndnir hjá hlaupurum sem virtust taka hreyfingu sína fullalvarlega farnir að tilheyra nauðsynjum hjá manni sjálfum. Maður uppgötvaði til dæmis fljótt að líklega þyrfti maður að skipta íþróttaskónum, sem höfðu helst nýst í málningarvinnu árin þar á undan, út fyrir aðra betri. Maður uppgötvaði líka að það skipti í alvörunni máli að vera ekki bara í bómullarsokkunum sínum úr H&M. Það svakalegasta var samt kannski að uppgötva að það skipti máli í langhlaupum að vera í sérstökum bol og buxum til að brenna ekki innan á lærunum og – haldið ykkur nú – fá ekki blóðrisa geirvörtur!

Þetta, auk alls þess undirbúnings með tilheyrandi (geirvörtu)blóði, svita og tárum, hefur gert það að verkum að við sem höfum lagt þetta á okkur eigum það til að skilja aðra útundan í samræðum við aðra sem ekki hafa lagt svona bjánaskap á líkamann sinn. Hinir óreyndu missa fljótt áhugann þegar maður fer að „bonda“ um dæmigerða álagið framan á sköflungnum og bakvið hnéð, hlaupaskó sem má bara fara 1000 kílómetra á, kolvetnisríka matinn dagana fyrir hlaup og ýmislegt álíka áhugavert.

Skal engan undra að fólk leiti almennt burt frá manni í skemmtilegri samræður í kaffiboðum.

Ég minnist á þetta allt saman vegna þess að nýverið las ég bók eftir einn af uppáhaldsrithöfundum mínum, Haruki Murakami. Bókina var ég búinn að hlakka til að lesa alveg síðan ég vissi að von var á henni í enskri þýðingu. Ég hlakka reyndar alltaf til að lesa eitthvað nýtt eftir Murakami. En nú hafði ég tvöfalt tilefni. Í bókinni What I Talk About When I Talk About Running er umfjöllunarefnið nefnilega – ó, jú, hlaup.

Hinn sympatíski en jafnframt hlédrægi Murakami gefur lesendum sínum fágætt tækifæri til að litast yfir ævibrot höfundarins sjálfs, það sem hverfist um þann þátt lífsins þegar að hann hóf að hlaupa langhlaup í upphafi níunda áratugarins og allt fram að ritunartíma bókarinnar (2007). Raunar er þetta nákvæmlega sama tímabil og markar feril hans sem rithöfundar. Murakami tengir þetta tvennt meira að segja í bókinni og segist aldrei hafa orðið rithöfundur nema hann hefði líka farið að hlaupa.

Þetta var ánægjuleg lesning. Murakami birtist manni sem sá indæli náungi, sem manni hefur reyndar alltaf virst hann vera, en einnig sem maður sem gæddur er gríðarlegum sjálfsaga. Stundum eiginlega ógnvænlega miklum. Það sést auðvitað ekki síst á hlaupaáráttu hans en frá því að hann hóf sín hlaup þá hefur hann sett sér þá reglu að hlaupa í það minnsta eitt maraþon-hlaup á ári. Ég er þegar orðinn á eftir honum, sleppti þessu ári úr. En stefni á það næsta.

Bókaormurinn og hlaupafanatíkerinn ég æstu hvor annan upp við lestur þessarar bókar. Kynni eru endurnýjuð við klassísk einkenni sannrar Murakami-bókar, honum tekst meira að segja að koma inn minnum sem flestir kannast við úr skáldsögum hans. Til dæmis köttum. Þeir eru þarna til staðar.

En síðan fær hlaupafanatíkerinn líka sitthvað gott að maula á. Gott ef maður varð ekki bara fyrir inspírasjón og jafnvel hvatningu á köflum. Ég held það skrifist alla vega að talsverðu leyti á innspýtingu úr bókinni að ég gerðist staðráðinn í því að skrá mig í hálfmaraþon síðustu helgina í september úti á Amager. Nú er ég samt hættur við. Ekki alveg kominn á fanatíska hlaupastigið hans Murakamis. Eða kannski mig skorti sjálfsaga. Fyrri skýringin á við en seinni skýringin samt enn frekar.

What I Talk About When I Talk About Running hefur almennt fengið slæma dóma hjá krítíkerum hjá stóru blöðunum úti í heimi. Hún þykir óáhugaverð og flatneskjuleg og alls ekki hinum frábæra rithöfundi sæmandi. Ein undantekning er þó á. Hún fékk glimrandi dóma í Guardian. En ritdómarinn þar er… jú jú, hann er hlaupari. Hann sá ekkert nema allt gott við allar þessar pedagógísku lýsingar höfundarins af langhlaupum sínum með tilheyrandi uppgefnum lokatímum, meiðslasögum, æfingaáætlunum og hlaupatónlist í heyrnartólum. Hann meira að segja vildi meira!

Ekki þarf að taka það fram að ég er með Guardian í liði. Mér fannst What I Talk About When I Talk About Running frábær. En hver tekur svo sem mark á mönnum sem líta á bókmenntaverk sem tilvalið pepp fyrir þátttöku í hálfmaraþoni?

Fáir, vonandi.Það er þannig með mörg hobbí að þau leiða til þess að utan um þau myndast hálfgerður sérheimur innvígðra. Fólk innan þess sérheims talar sína eigin mállýsku um hluti sem flestum öðrum eru illskiljanlegir og á einhvern hátt myndast ákveðin bönd um þennan eina sameiginlega þráð í lífi þeirra sem þátt taka. Þannig er þetta þegar að tveir eða fleiri fluguveiðimenn koma saman eða prjónafíklar, bíladellulið, Arsenal-aðdáendur, fjallageitur, bíónördar – og hlauparar.

Ég er tiltölulega nýgenginn til liðs við síðastnefnda hópinn. Fyrir hálfu öðru ári síðan tók ég þá fífldjörfu ákvörðun (að því er mér fannst þá) að hlaupa heilt maraþon hér í Kaupmannahöfn. Undirbúningur þess leiddi til þess að taka þurfti hlutina ögn alvarlegar en áður, en lengdarmetið mitt var, þegar þarna var komið sögu, það sem nam sjö kílómetra skemmtiskokki.

Allt í einu voru hlutir sem manni fannst fyndnir hjá hlaupurum sem virtust taka hreyfingu sína fullalvarlega farnir að tilheyra nauðsynjum hjá manni sjálfum. Maður uppgötvaði til dæmis fljótt að líklega þyrfti maður að skipta íþróttaskónum, sem höfðu helst nýst í málningarvinnu árin þar á undan, út fyrir aðra betri. Maður uppgötvaði líka að það skipti í alvörunni máli að vera ekki bara í bómullarsokkunum sínum úr H&M. Það svakalegasta var samt kannski að uppgötva að það skipti máli í langhlaupum að vera í sérstökum bol og buxum til að brenna ekki innan á lærunum og – haldið ykkur nú – fá ekki blóðrisa geirvörtur!

Þetta, auk alls þess undirbúnings með tilheyrandi (geirvörtu)blóði, svita og tárum, hefur gert það að verkum að við sem höfum lagt þetta á okkur eigum það til að skilja aðra útundan í samræðum við aðra sem ekki hafa lagt svona bjánaskap á líkamann sinn. Hinir óreyndu missa fljótt áhugann þegar maður fer að „bonda“ um dæmigerða álagið framan á sköflungnum og bakvið hnéð, hlaupaskó sem má bara fara 1000 kílómetra á, kolvetnisríka matinn dagana fyrir hlaup og ýmislegt álíka áhugavert.

Skal engan undra að fólk leiti almennt burt frá manni í skemmtilegri samræður í kaffiboðum.

Ég minnist á þetta allt saman vegna þess að nýverið las ég bók eftir einn af uppáhaldsrithöfundum mínum, Haruki Murakami. Bókina var ég búinn að hlakka til að lesa alveg síðan ég vissi að von var á henni í enskri þýðingu. Ég hlakka reyndar alltaf til að lesa eitthvað nýtt eftir Murakami. En nú hafði ég tvöfalt tilefni. Í bókinni What I Talk About When I Talk About Running er umfjöllunarefnið nefnilega – ó, jú, hlaup.

Hinn sympatíski en jafnframt hlédrægi Murakami gefur lesendum sínum fágætt tækifæri til að litast yfir ævibrot höfundarins sjálfs, það sem hverfist um þann þátt lífsins þegar að hann hóf að hlaupa langhlaup í upphafi níunda áratugarins og allt fram að ritunartíma bókarinnar (2007). Raunar er þetta nákvæmlega sama tímabil og markar feril hans sem rithöfundar. Murakami tengir þetta tvennt meira að segja í bókinni og segist aldrei hafa orðið rithöfundur nema hann hefði líka farið að hlaupa.

Þetta var ánægjuleg lesning. Murakami birtist manni sem sá indæli náungi, sem manni hefur reyndar alltaf virst hann vera, en einnig sem maður sem gæddur er gríðarlegum sjálfsaga. Stundum eiginlega ógnvænlega miklum. Það sést auðvitað ekki síst á hlaupaáráttu hans en frá því að hann hóf sín hlaup þá hefur hann sett sér þá reglu að hlaupa í það minnsta eitt maraþon-hlaup á ári. Ég er þegar orðinn á eftir honum, sleppti þessu ári úr. En stefni á það næsta.

Bókaormurinn og hlaupafanatíkerinn ég æstu hvor annan upp við lestur þessarar bókar. Kynni eru endurnýjuð við klassísk einkenni sannrar Murakami-bókar, honum tekst meira að segja að koma inn minnum sem flestir kannast við úr skáldsögum hans. Til dæmis köttum. Þeir eru þarna til staðar.

En síðan fær hlaupafanatíkerinn líka sitthvað gott að maula á. Gott ef maður varð ekki bara fyrir inspírasjón og jafnvel hvatningu á köflum. Ég held það skrifist alla vega að talsverðu leyti á innspýtingu úr bókinni að ég gerðist staðráðinn í því að skrá mig í hálfmaraþon síðustu helgina í september úti á Amager. Nú er ég samt hættur við. Ekki alveg kominn á fanatíska hlaupastigið hans Murakamis. Eða kannski mig skorti sjálfsaga. Fyrri skýringin á við en seinni skýringin samt enn frekar.

What I Talk About When I Talk About Running hefur almennt fengið slæma dóma hjá krítíkerum hjá stóru blöðunum úti í heimi. Hún þykir óáhugaverð og flatneskjuleg og alls ekki hinum frábæra rithöfundi sæmandi. Ein undantekning er þó á. Hún fékk glimrandi dóma í Guardian. En ritdómarinn þar er… jú jú, hann er hlaupari. Hann sá ekkert nema allt gott við allar þessar pedagógísku lýsingar höfundarins af langhlaupum sínum með tilheyrandi uppgefnum lokatímum, meiðslasögum, æfingaáætlunum og hlaupatónlist í heyrnartólum. Hann meira að segja vildi meira!

Ekki þarf að taka það fram að ég er með Guardian í liði. Mér fannst What I Talk About When I Talk About Running frábær. En hver tekur svo sem mark á mönnum sem líta á bókmenntaverk sem tilvalið pepp fyrir þátttöku í hálfmaraþoni?

Fáir, vonandi.

Birtist á Kistan.is, 23. september 2008.

Fréttir af frelsun kólumbísku stjórnmálakonunnar Ingrid Betancourt vöktu athygli um heimsbyggðina alla þegar þær bárust 2. júlí síðastliðinn. Eftir langvarandi kyrrstöðu árum saman höfðu mánuðirnir þar á undan einkennst af nokkurri deiglu í máli hennar þar sem stuðningsmenn Betancourt og ástvinir sveifluðust á milli vonar og ótta.

Milli vonar og ótta

Eftir að hafa haldið haus við erfiðar aðstæður sem gísl kólumbísku skæruliðasamtakanna FARC síðan í ársbyrjun 2002, virtist eitthvað vera undan að láta hjá Ingrid Betancourt síðastliðið haust. Fjölskylda Betancourt og aðrir af hennar nánustu höfðu þá um nokkurt skeið verið óvissir um hvort hún væri hreinlega lífs. Í nóvember bárust þeim hins vegar þau gleðitíðindi að forsetaframbjóðandinn fyrrverandi væri ekki öll en vermirinn var hins vegar nokkuð skammgóður því að tíðindunum fylgdi myndband af Betancourt og orðsending frá henni. Myndbandið sýndi hana tómeygða, horaða og veiklulega og bréfið gaf sömu mynd af ástandi hennar. Þar virtist hún nærri uppgjöf og lýsti því hvernig hún hefði hingað til náð að virkja með sjálfri sér lífsþorsta en nú væri svo komið að dauðinn virtist henni ekki svo afleitur kostur.

Hún bað fyrir kveðjur til barna sinna og ýjaði að því að með fráfalli sínu gætu þau loksins farið að lifa eigin lífi til fullnustu í stað þess að haga tilveru sinni eftir stöðugri bið og örvæntingu yfir örlögum móður þeirra. Þessi bréfasending Ingrid Betancourt var birt í nokkrum af helstu stórblöðum heimsins og varð til þess að ný bylgja fór af stað þar sem ljóst þótti að hugsanlega væri það núna eða aldrei að bjarga Betancourt úr klóm mannræningjanna í frumskógum Kólumbíu.

Næstu mánuðir á eftir voru viðburðaríkir. Snemma á þessu ári var Clara Rojas frelsuð en hún var nánasta samstarfskona Ingrid Betancourt í kosningabaráttu þeirrar síðarnefndu 2002 en þær voru saman hnepptar í gíslinguna löngu þegar þær voru á ferð um svæði þar sem ítök FARC-skæruliðahreyfingin voru sterk. Í kjölfarið fóru síðan að berast fréttir af dalandi heilsufari Ingrid Betancourt og fjölskylda hennar kom fram í fjölmiðlum og krafðist tafarlausra aðgerða enda lægi hún á sóttarsæng á milli heims og helju og gæti kvatt þennan heim hvenær sem væri, ef hún væri ekki búin að því þá þegar.

Alþjóðleg afskipti og eldfimt ástand

Ýmsir reyndu að miðla málum. Á tímabili var Hugo Chavez, forseti Venesúela, kominn í hlutverk samningamanns en frönsk og svissnesk stjórnvöld tóku einnig virkan þátt í aðgerðum til þess að reyna að þoka málum áfram. Bernard Kouchner, utanríkisráðherra Frakklands, hafði þannig um tíma heila þotu búna læknisliði reiðubúna á flugvelli í Kólumbíu til þess að geta flogið Betancourt yfir til Parísar til að koma henni undir læknishendur þar.

Á sama tíma stóðu kólumbísk stjórnvöld í ströngu í herskáum aðgerðum gegn FARC-skæruliðasamtökunum og beittu engum vettlingatökum í því að stráfella helstu leiðtoga þeirra og koma upp um starfsemina með ýmsum leiðum. Þessi hernaðarnálgun kólumbískra stjórnvalda í garð FARC, í stað samninganálgunar sem sumir vilja frekar reyna, hefur lengi verið umdeild en aldrei þó eins og í aðgerð í byrjun mars. Þar fór kólumbíski herinn yfir landamærin að Ekvador og felldi þar næstæðsta mann innan FARC-samtakanna. Þessi aðgerð var harðlega gagnrýnd í ýmsum grannlöndum Kólumbíu og um tíma virtist vera að skapast eldfimt ástand, sérstaklega milli Ekvador og Venesúela annars vegar og Kólumbíu hins vegar.

Hvað sem mönnum hefur þótt um aðferðafræði kólumbískra stjórnvalda, þá leikur lítill vafi á því að það markmið að veikja FARC töluvert hefur tekist. Samtökin eru nú svipur hjá sjón miðað við það sem áður var og sú staðreynd varð til þess að styrkja stöðu kólumbískra stjórnvalda í þeirri vandasömu aðgerð sem skilaði á dögunum þeim árangri að Ingrid Betancourt og fjórtán aðrir gíslar FARC voru frelsaðir úr áralangri prísund sinni. Hin herskáa nálgun Álvaro Uribe, forseta Kólumbíu, hefur því unnið að minnsta kosti stundarsigur með hinni giftusamlegu björgun.

Baráttan í Frakklandi og Kólumbíu

Kastljós umheimsins beinist hins vegar fremur að persónu Ingrid Betancourt þessa dagana en átökum um taktískar leiðir kólumbískra stjórnvalda í baráttunni við uppreisnarher FARC innan eigin landamæra. Baráttan um lausn þessarar 46 ára gömlu stjórnmálakonu hefur, þangað til nýlega, einskorðast að mestu leyti við heimaland hennar og Frakkland, þangað sem hún tengist sterkum böndum auk þess að hafa þarlent ríkisfang ásamt því kólumbíska.

Frakkar hafa raunar látið þetta mál mjög til sín taka og segja má, án þess að beita miklum ýkjum, að barátta fyrir lausn hennar hafi heltekið franska þjóðarsál á undanförnum árum. Miklar göngur hafa verið skipulagðar reglulega henni til stuðnings, þrýstihópar og samtök náðu miklum árangri í að koma hennar máli á framfæri við almenning og stjórnmálamenn og allt hefur þetta orðið til þess að varla er til franskt mannsbarn sem ekki veit hver Ingrid Betancourt er. Ferðalangar í París undanfarin ár hafa væntanlega sumir tekið eftir flennistórri mynd af konu fyrir framan ráðhús borgarinnar við Signufljótið. Konan á myndinni er auðvitað Ingrid Betancourt og undir áletrun um að viðkomandi sé heiðursborgari höfuðstaðarins.

Utan landsteina Frakklands og Kólumbíu hefur mál Ingrid Betancourt verið mun minna í sviðsljósinu. Þó hefur ekki alveg verið hljótt um það. Þannig hefur bandarísk/kólumbíska heimildarmyndin The kidnapping of Ingrid Betancourt frá 2003 farið víða um lönd og hlotið ýmis verðlaun. Höfundar þeirrar myndar fylgdu forsetaframbjóðandanum eftir í kosningabaráttu sinni allt þar til mannránið átti sér stað. Þeir atburðir breyttu eðlilega nokkuð útgangspunkti myndarinnar og nálgun á viðfangsefnið. Einnig hefur sjálfsævisaga og pólitískt testamenti Betancourt sjálfrar frá 2002 verið þýtt á mörg tungumál, heitir í enskri útgáfu Until Death Do Us Part og ekki er að spyrja að því að endurútgáfa hennar er að sjálfsögðu fyrirhuguð síðar á þessu ári í ljósi síðustu atburða, ef marka má Amazon-vefverslunina.

Bókin er reyndar mörgum þeim annmörkum háð sem svona pólitísk testamenti stjórnmálamanna eru oft. Þau lýsa auðvitað aðeins skoðunum viðkomandi á ríkjandi ástandi og við það bætist að það á við þessa bók eins og svo margar aðrar af líkum toga að það á ekki endilega alltaf saman að vera dugandi stjórnmálamaður og góður rithöfundur. Engu að síður er frásögnin að mörgu leyti sterk þar sem lýst er vonlítilli baráttu gegn spillingu í einu spilltasta landi heims og minnir stundum á þrotlaust en tilgangslaust strit Sýsifusar. Ingrid nær þó á nokkuð sannfærandi hátt að lýsa því hvernig henni fannst hún í raun rekin út í stjórnmál fyrir orð föður síns í æsku sem oft hafði sagt að hún yrði einhvern daginn að endurgreiða Kólumbíu það forréttindalíf sem skattgreiðendur þess lands höfðu veitt henni.

Hver er Ingrid Betancourt?

Ingrid Betancourt er nefnilega komin af kólumbísku fyrirfólki og ólst upp víðs vegar um heiminn við bestu mögulegu kjör. Foreldrar hennar voru báðir stjórnmálamenn og gegndu um tíma ráðherra- og þingmannsstöðum í heimalandinu og sendiherrastöðum utanlands. Þegar Ingrid var komin ofarlega á þrítugsaldur bjó hún enn mestmegnis erlendis en var þá farin að finna fyrir það ríkri köllun að snúa aftur til Kólumbíu og þjóna heimalandi sínu að hún flutti loks alkomin til Kólumbíu og fór fljótlega að láta til sína taka innan stjórnmálalífsins. Rúmlega þrítug bauð hún sig fram til þings þar sem hún hafði á oddinum baráttu fyrir heiðarlegum stjórnháttum í landinu og gegn tengslum glæpamanna við stjórnmálamenn.

Hún náði kjöri og hélt inni á þingi áfram baráttu sinni við gjörspillt stjórnvöld og af lýsingum hennar sjálfrar að dæma virðist hún oft hafa staðið svo gott sem algjörlega ein í þeirri baráttu enda þóttist hún hafa sannanir fyrir því að flestallir þingmenn þjóðarinnar séu á mála hjá einhverjum eiturlyfjabarónanna um það að vera ekki að vasast í ,,því sem þeim kemur ekki við”. Fjórum árum síðar býður hún sig síðan fram til öldungardeildarsætis og kemst þar einnig sína leið. Þá þegar var hún farin að kynnast ógninni sem fylgir því að ætla sér að uppræta glæpi og spillingu í eigin landi og oftar en einu sinni varð hún fyrir morðhótunum og -tilraunum.

Ekki lét hún það þó á sig fá. Áfram hélt hún upp metorðastigann og fór fram á umboð þjóðar sinnar í forsetakosningunum 2002 og boðaði sem fyrr upprætingu spillingar og pólitískra tengsla við glæpahringi í stefnu sinni. Glæpalýðurinn gat auðvitað ekki umborið slíkt nema að mjög takmörkuðu leyti og í lok febrúar 2002 rændu FARC skæruliðasamtökin Ingrid Betancourt. Næstu sex árin þurfti hún svo að dúsa í haldi þeirra eða allt þar til um daginn þegar að kólumbískir hermenn, dulbúnir sem starfsmenn samtaka hliðhollum FARC, náðu að ginna gíslana með sér upp í þyrlu frá gæslumönnum skæruliðasamtakanna.

Björgunarleiðangurinn 2. júlí 2008

Áhöld hafa verið um það í umfjöllun fjölmiðla undanfarna daga að hve miklu leyti kólumbísk stjórnvöld og herinn stóðu að baki aðgerðinni. Sögur hafa gengið um að lausnargjald sem nemur tuttugu milljónum bandaríkjadala hafi komið við sögu í björguninni. Að sama skapi hefur mismikið verið gert úr aðkomu annarra ríkja að hernaðaráætluninni. Washington Port birti til að mynda nokkuð ítarlega umfjöllun af atburðarásinni í vikunni þar sem fylgdu áður óbirtar myndir af bandarískum fulltrúum, sem tóku þátt í aðgerðinni, fagna árangrinum. Leiddar eru líkur að því að þátttaka Bandaríkjanna í undirbúniningi áætlunarinnar hafi verið mun meiri en skilja hefur mátt af ummælum ráðherra í ríkisstjórn Bandaríkjanna. Þá hefur einnig verið minnst á framlag annarra þjóða, s.s. Ísraela sem ku hafa lagt til eitthvað af nauðsynlegum tæknibúnaði í undirbúningi aðgerðarinnar. Hlutverk jafnólíkra pólitíkusa Nicolas Sarkozy og Hugo Chavez varð hins vegar minna á endanum en þeir hefðu ef til vill óskað en báðir hefðu þeir sjálfsagt getað hugsað sér að geta eignað sér stærri hlut í atburðarásinni.

Þegar að franska sjúkraþotan beið dögum og vikum saman á kólumbískum flugvelli í vor eftir því að ferja Ingrid Betancourt yfir hafið er ekki skrýtið að sú mynd hafi orðið til í huga fólks að forsetaframbjóðandinn fyrrverandi væri líkast til líkamlega og andlega aðframkominn og þyrfti langan tíma til þess að byggja sig upp að nýju eftir langt varðhald. Sá ótti fólks fauk út í veður og vind þegar að Betancourt steig út úr flugvélinni til þess að heilsa björgunarsveit sinni og kólumbísku fyrirfólki. Hún bar hnarreist stóran bakpoka og eftir að hafa faðmað þá af sínum nánustu sem mættir voru á staðinn var það meðal hennar fyrstu verka að ganga að hljóðnemanum og halda langa þakkarræðu og pólitíska tölu. Ekki var nokkur leið að sjá að þessi manneskja hefði samdægurs sloppið úr rúmlega sex ára fangavist við frumstæðar og ómannúðlegar aðstæður, pyndingar og tvísýnar lífshorfur. Á þessari stundu var líkt og ekkert hefði í skorist síðan í forsetabaráttu hennar 2002, eins og myndband sem fryst hefði verið í sama rammanum um nokkurt skeið væri nú bara látið rúlla áfram, eins og ekkert væri.

Framtíðaráætlanir Ingrid Betancourt

Fljótlega eftir að hún varð laus úr haldi var hún spurð þeirrar spurningar hvort hún hygði aftur á pólitískan frama og jafnvel forsetaframboð. Hún útilokaði ekkert í þeim efnum. Hins vegar má segja að björgun hennar hafi tvíbent áhrif á hugsanlegan pólitískan frama hennar. Um leið og henni gefst nú tækifæri til þess að beita sér á ný þá verður hún að horfast í augu við þá staðreynd að sitjandi forseti Kólumbíu, Álvaro Uribe, upplifði líklega sinn stærsta pólitíska sigur með frelsuninni á Betancourt og hinum gíslunum fjórtán. Stuðningur við Uribe, í kjölfar aðgerðanna, er nú sagður mælast í kringum 80% meðal kólumbísku þjóðarinnar þannig að ljóst er að við ramman reip yrði að draga fyrir Betancourt, ætlaði hún sér í slaginn á ný.

En reyndar virðist Ingrid Betancourt ekki endilega vera með hugann við mögulegan pólitískan frama enn sem komið er. Hún hefur hrósað Uribe fyrir hans þátt í aðgerðinni og sagðist meira að segja ekki endilega myndu setja sig á móti því að stjórnarskrá Kólumbíu yrði breytt svo að Uribe fengi leyfi til að bjóða sig fram einu sinni enn. Reyndar bætti hún því við að þar með væri hún ekki að segja að hún myndi endilega kjósa hann.

Í þætti Larry King á CNN-sjónvarpsstöðinni, á miðvikudagskvöldið var, mátti hins vegar sjá á henni nokkur þreytumerki eftir viðburðaríka undanfarna daga og hún dró enn í land með hugsanleg stjórnmálaframboð á næstunni þó að líklega myndi koma að þeim í framtíðinni. Sagðist einkum vilja beita sér fyrir því að halda á lofti málstað þeirra sjöhundruð gísla sem einn eru fangar FARC-samtakanna í frumskógum Kólumbíu.

Svipaða áminningu hélt hún um félaga sína sjöhundruð þegar að hún stóð fyrir framan stóra veggspjaldið með myndinni af sér við innganginn á ráðhúsinu í París. Strax sama dag og fréttirnar höfðu borist til Frakklands um að Ingrid Betancourt væri frjáls safnaðist hópur fólks fyrir framan ráðhúsið og fagnaði um leið og tölustafnum 2321, sem stóð fyrir dagafjöldann sem hún hafði verið fangi, var skipt út fyrir orðið ,,Libre” eða frjáls. Borði með sömu upphrópun var síðan settur yfir myndina frá síðasta hausti sem sýndi hana niðurlúta að bugast á vist sinni.

Sjálf mætti hún síðan á staðinn nokkrum dögum síðar til þess að taka myndina formlega niður af stalli sínum. Baráttu fyrir frelsun hennar var lokið á táknrænan hátt en um leið var blásið í glæður baráttu þeirra sem eftir sitja í haldi FARC-samtakanna. Þar bíður Ingrid Betancourt það krefjandi verkefni að halda bæði fjölmiðlum og stjórnmálamönnum áfram við efnið þrátt fyrir að mikilvægasta herfangið – hún sjálf – sé ekki lengur meðal þeirra sem dúsa í kólumbísku frumskógunum.

Birtist á Kistan.is 11. júlí 2008

Hitt vitum við hins vegar líka að það hefur verið ógæfa margra af fátækari ríkjum heims að þar hafa löngum komist til valda gjörspilltir og óhæfir leiðtogar sem, viljandi eða óviljandi, hafa steypt þjóðum sínum nánast í glötun með afleitri frammistöðu sinni við stjórnvölinn.

Þegar réttmæt gagnrýni beinist að þessum dragbítum þjóða sinna beita þeir gamalkunnu en jafnframt nokkuð áhrifaríku bragði. Kannski megi kalla það „smjörklípur“, með vísun til nýlegs tískuorðs í íslenskri stjórnmálaumræðu. Aðferðin felst í því að snúa umræðunni um eigið óhæfi yfir í gagnárás með rökum um að ástandið bága sé allt einu allsherjar samsæri Vesturveldanna eða öðrum utanaðkomandi aðstæðum að kenna.

Þetta verður sérstaklega ósannfærandi í tilviki ríkja eins og Simbabve, þar sem við völd hefur verið Robert Mugabe, þjóðarleiðtogi sem hefur undanfarin ár steypt ríki sínu svo lóðrétt í glötun að maður getur ekki stillt sig um að spyrja hvort um hreina sjálfseyðingarhvöt sé að ræða gagnvart heilli þjóð. Þessa dagana hriktir í stoðum harðstjórnar hans og hann reynir að leita allra leiða til að forðast þann sannleika að þjóð hans hefur tekið þá huguðu ákvörðun að hafna veldi hans, þrátt fyrir þá vitneskju að stjórnarandstaða og langlífi hafa ekki beint farið saman í Simbabve undanfarin ár.

Í ljósi þessara frétta beinist kastljós heimspressunnar nú að Simbabve og fréttamenn hafa reynt að fá viðbrögð frá Mugabe og fylgismönnum hans við þessari nýju stöðu. Þar kveður að sjálfsögðu við kunnuglegan söng. Allar ófarir eru alfarið Vesturveldunum að kenna, allir andstæðingar innanlands eru útsendarar þessara afla og hinn dýrðlegi leiðtogi Mugabe hafði einungis reynt að bjarga því sem bjargað varð.

Brýnt er að líta slíkan málflutning gagnrýnum augum og snúa honum ekki upp í of mikla afstæðishyggju þar sem að dregið er úr vægi óstjórnar Mugabes á við ýmsa aðra samverkandi þætti. Þess vegna er mikilvægt að minna reglulega og kyrfilega á þá staðreynd að menn eins og Mugabe bera sjálfir aðalábyrgð á þeim hörmungum sem dunið hafa yfir þjóðir þeirra.

Fáir deila raunar um það að þegar að Simbabve varð sjálfstætt 1980 blasti við mikið óréttlæti þar sem hvítir bændur sátu um öll bestu ræktarsvæði landsins á meðan svartir íbúar þurftu að láta sér verst grónu skikana nægja. Ljóst var að leiðrétting á þessu valdaójafnvægi var nauðsynleg og þrátt fyrir að eignaréttur sé heilagur samkvæmt alþjóðalögum þá er hann ekki yfir allt hafinn. Ýmsir aðilar, þar á meðal stjórnvöld í landinu og ýmis mannréttindasamtök, færðu þess vegna rök fyrir því að almannahagsmunir þjóðarinnar krefðust þess að jafnari skipting gæða landsins yrði viðhöfð.

Framan af virtust þessi mál vera í nokkuð eðlilegum farvegi. Gerður var tíu ára samningur strax við sjálfstæði Simbabve um að ekkert yrði aðhafst fyrr en að loknum þeim tíma en þá myndi eignatilfærslan smám saman fara fram gegn bótagreiðslum. Aftur á móti gerðist lítið í þeim efnum allan tíunda áratuginn og mannréttindasamtök telja eina aðalástæðuna fyrir því vera að málið var ekki sett á oddinn hjá stjórnvöldum.

Hins vegar breyttist allt þegar að Mugabe tapaði kosningu um stjórnarskrárbreytingar árið 2000 þar sem ríkið átti meðal annars að geta tekið land án áður umsaminna bótagreiðslna. Að fenginni þessari niðurstöðu ákváðu Mugabe og vígasveitir á hans vegum samt sem áður að láta slag standa og ráðast gegn ríku bóndabýlunum. Flestum er kunnug ofbeldisaldan sem sú herskáa aðgerð hafði í för með sér en hún beindist ekki einungis að hvítum óðalseigendum heldur einnig svörtum starfsmönnum býlanna og öðrum sem óhliðhollir voru stjórnarherranum.

Þegar að endurúthlutuninni kom voru þessir fjölmörgu fyrrum starfsmenn býlanna útilokaðir og raunar bar úthlutunin mjög keim af einræðisstjórnvaldi í nauðvörn þar sem stuðningsmönnum Mugabe var plantað á mikilvæga pósta til þess að treysta tök landsstjórnarinnar. Valdaminni hópar samfélagsins, til að mynda konur, fóru mjög illa út úr eignatilfærslunni.

Síðan þessir atburðir urðu má með sanni segja að allt hafi farið í kaldakol í Simbabve. Verðbólgan mælist nú um það bil 160.000% en var um tíma 1,5 milljón prósent á síðasta ári. Árið 2005 var sagt að hálf öld af efnahagsþróun hefði verið þurrkuð út þegar kaupgeta fólks var komin niður í það sem hún var 1953. Gjaldmiðillinn hefur glatað 99% af verðmæti sínu og framleiðsla á helstu landbúnaðarvörum landsins hefur dregist saman um 25-70%, eftir tegundum, frá árinu 2000. Ríki sem fyrir tiltölulega stuttu síðar var talið meðal forðabúra álfunnar horfist nú í augu við að um það bil helmingur þjóðarinnar býr við matarskort og um það bil fjórðungur hefur flúið land.

Þrátt fyrir alla þessa válegu tölfræði reyna Mugabe og hans menn samt að leita skýringa annars staðar en í eigin skelfilegu óstjórn. Fyrir utan að skella skuldinni á vondu heimsveldin hafa einna sterkustu rökin gegn óstjórninni verið að benda á að skýringanna sé fyrst og fremst að leita í náttúruhamförum undanfarinna ára, aðallega þurrka. Við nánari eftirgrennslan reynast þessi rök hins vegar gloppótt. Tvær nýjar rannsóknir fræðimanna varpa á þetta ljósi.

Meginröksemdir gegn því að efnahagshrunið skrifist á náttúruna eru töluleg gögn um þurrka frá árinu 1961 og til dagsins í dag. Þar kemur fram að ræktunarskilyrði og náttúrufar haldast í hendur við framleiðslu í landbúnaði í Simbabve alveg þangað til 2000-3 en eftir það riðlast allt saman af einhverjum orsökum. Við nánari eftirgrennslan kemur líka í ljós að nýlegir þurrkar hafa alls ekki verið þeir verstu í manna minnum í Simbabve. Raunar voru þurrkarnir 2001-2 og 2002-3 einungis númer 15 og 19 í röðinni yfir umfang þurrka frá 1961. Munurinn var hins vegar að áður starfaði fólk í landbúnaði í Simbabve sem kunni að takast á við og bregðast rétt við á þurrkatímabilum. Það tengist húðlit manna vitanlega ekki neitt enda var brotthvarf hvíta fólksins einkum táknrænt og svartir íbúar landsins voru margfalt fleiri meðal þeirra burtflæmdu. Þetta tengist þeirri einföldu staðreynd að fólk sem kunni til verka var flæmt frá jörðum sínum og búvísindi voru látin víkja fyrir fylgispekt við leiðtogann þegar kom að ákvörðunum um endurúthlutun jarðanna.

Þetta sést enn betur á því að sömu eða jafnvel verri þurrkar gengu yfir nágrannaríkin Zambíu og Malaví en þrátt fyrir það urðu áhrifin langtum minni þar og raunar jókst landbúnaðarframleiðslan í Zambíu á þessum tíma. Böndin beinast því mjög að þeirri óstjórn og lögleysu sem Mugabe er ábyrgur fyrir undanfarin ár.

Innan þróunarfræða ættu slíkar niðurstöður ekki að koma sérstaklega á óvart. Þar er mikilvægi styrkra stofnana, lagagrundvallar og jafnræðis þegnanna gagnvart lögunum sífellt að koma betur í ljós. Raunar sýna nýlegar rannsóknir að efnahagsþróun svokallaðra þróunarríkja er nánast útilokuð ef að einhver þessara grunnstoða er ekki til staðar, alveg sama hversu miklu er til kostað að öðru leyti.

Í ljósi þessara staðreynda má ekki líðast lengur að Mugabe drepi málum á dreif þegar hörmungarástand þjóðar hans er einkum bundið ofstækisfullu og glórulausu stjórnvaldi hans. Þess síður eigum við hér á Vesturlöndum að leggja trúnað eða traust okkar á hans málflutning, hvað þá taka undir hann.

Þegnar vestrænna lýðræðisríkja eru yfirleitt sammála um að leiðtogar þeirra sem gerast sekir um valdníðslu og óstjórn eigi sér engar málsbætur. Þeim leiðtogum leyfist ekki að hengja sig í ódýrar, utanaðkomandi afsakanir fyrir eigin glöpum í starfi.

Þegnar í þróunarlöndum hafa nákvæmlega sama rétt og á ögurstundum þjóða eigum við að taka afstöðu með alþýðu viðkomandi landa í stað þess að sleikja upp smjörklípur spilltra og óhæfra leiðtoga þeirra. Íbúar Simbabve eiga ekkert að þurfa að umbera lélegar afsakanir sinna yfirboðara frekar en við. Því fyrr sem yfirskin og afvegaleiðing harðstjóra eins og Robert Mugabe hættir að njóta umburðarlyndis og skilnings, því betra. Framtíð heillar þjóðar er í húfi.

Meðal þess sem vísað er til í greininni:

Clemens, Michael and Todd Moss. 2005. Costs and Causes of Zimbabwe’s Crisis, http://www.cgdev.org/files/2918_file_Zimbabwe_Crisis.pdf.

Elliott, J.A. et al. 2006. “The Nature and Extent of Landscape Change Under Land Resettlement Programmes in Zimbabwe” í Land Degradation and Development, 17. árg., bls. 495-508.

Goebel, Allison. 2005. “Zimbabwe’s ‘Fast Track’ Land Reform: What about women?”, in Gender, Place and Culture, 12. árg., 2. tbl., bls. 145-172.

Human Rights Watch. 2002. Zimbabwe: Fast Track Land Reform in Zimbabwe, http://www.hrw.org/reports/2002/zimbabwe/ZimLand0302.pdf.

Richardson, Craig J. 2007. How Much did Droughts Matter?: Linking rainfall and GDP growth in Zimbabwe, http://afraf.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/adm013v1.

Birtist á Kistan.is 12. júní 2008.

Ástæða þess að ég rifja þetta upp er að liðið miðvikudagskvöld var á dagskrá hinn ágæti Kilju-þáttur Egils Helgasonar. Þar var til umfjöllunar íslensk þýðing dönsku bókarinnar Islamister og Naivister eftir þau Karen Jespersen og Ralf Pittelkow. Sjálfur er ég með hljóðbókarútgáfu þessarar sömu bókar hér uppi í hillu hjá mér og hlakka til að kynna mér þau rök sem í henni eru á borð borin.

Valinkunnir Íslendingar voru fengnir til að tjá sig um bókina í þætti Egils og var Þórdís Backman blaðamaður þeirra á meðal. Hér verður látin liggja á milli hluta neikvæð sýn hennar á að „ólíkir menningarheimar geti átt samleið“, „óheftan innflutning fólks [til Íslands] með allt önnur gildi en við“ og fleira í viðlíka dúr. En dálítið pirraðist ég þegar hún kynnti til sögunnar enn eina tröllasöguna af ástandinu skelfilega í Malmö.

Sagan gekk sem sagt út á það að í Malmö hefði komið fram krafa um að Sharia-lög verði látin gilda. Áfram hélt hún svo og talaði um hvernig tveir dómstólar yrðu þá til; annar þá væntanlega fyrir þá sem undir lögin vilja gangast og hinn fyrir aðra Svía sem vilja lúta sænskum landslögum. Þannig myndu konur verða grýttar fyrir hórdóm og hendur hoggnar af innbrotsþjófum.

Þetta var kynnt fyrir áhorfendum eins og raunveruleg hætta væri á því að limlestingar og grýtingar færu að koma til sögunnar ef ekkert yrði að gert í Malmö. Ég mundi sjálfur ekki eftir neinum slíkum tillögum frá tíma mínum í Malmö en vildi svo sem ekkert útiloka. Þannig að ég fór á netið. Leitaði meðal annars á vefsvæði Sydsvenskan, stærsta og virtasta dagblaðs suðurhluta Svíþjóðar. Fann þó hvergi neitt. Ekki einu sinni tillögurnar. Auglýsi þó eftir þeim hér með ef einhver skyldi liggja á þeim.

Þrátt fyrir árangurslausa leit mína skal ég þó fallast á að það geti hugsast að Þórdís hafi ef til vill, strangt til tekið, rétt fyrir sér. Þar eru nefnilega vissulega til öfgasinnuð samtök Múslima í Svíþjóð. Má í þessu sambandi nefna múslímsk samtök sem nefnast Broderskapsrörelsen og önnur sem starfa í Malmö og nefnast Islamic Center (ég bendi á sænskan fréttaflutning á tenglum um vafasamar skoðanir ýmissa framámanna þessara samtaka í tenglum hér fyrir neðan). Síst af öllu ætla ég að gera lítið úr áhrifum þessara samtaka eða réttlæta forkastanlega sýn sumra fulltrúa þeirra á jafnrétti kynjanna, lýðræði, einstaklingsfrelsi og fleiri grundvallarþætti sem flestum er annt um að halda í heiðri. Og einhvern veginn þykir mér, í sjálfu sér, ekki langsótt að tillögur um Sharia-lögu gætu hafa komið úr þessari áttinni.

Enn síður ætla ég hins vegar að taka þátt í þeim leik að útmála alla Múslimi vegna fárra svartra sauða. Ég veit nefnilega ekki til þess að Svíar séu svo mikið sem að hugleiða að taka upp Sharia-lög fyrir þá sem þeim vilja hlýta. Hvað þá að raunveruleg hætta sé á því að aflimanir eða grýtingar verði óbeint viðurkennd refsing innan sænsks dómskerfis.

Staðreyndin er nefnilega sú að hættan sem Þórdís dró upp var, í besta falli, afar gróflega tekin úr samhengi við raunveruleikann sem við blasir í Malmö. Samkvæmt úttekt fyrrnefnds dagblaðs Sydsvenskan frá árinu 2006 er hálf milljón Múslima í Svíþjóð. Af þeim gera úttektir ráð fyrir að einungis fimm prósent af þeim iðki trú sína reglulega. Þegar það hlutfall er fært yfir á Malmö er talan 2500 „sanntrúaðir“ Múslimar. Það er vel innan við eitt prósent íbúa Malmö.

Jafnvel þó að við gerðumst svo ósvífin að halda þeirri firru fram að þetta tæpa eina prósent „sanntrúaðra“ Múslima sé algjörlega á einu máli um að Sharia-lög ættu að gilda í Malmö, með tilheyrandi aflimunum og grýtingum, þá geta menn rétt reynt að ímynda sér hversu mikið þeim yrði ágengt í að breyta bæjarbragnum í Malmö og regluverkinu í baráttunni við hin rúmu 99 prósentin sem ekki sætta sig við sveitarfélag byggt á trúarlögum og refsingar eftir þeim.

Ætli það sé ekki líka svo að tillögur um upptöku Sharia-laga myndu stranda á þeim 95% Múslima í Svíþjóð sem ekki eru virk í sinni trú og kjósa að lifa sínu daglega lífi á sama hátt og aðrir Svíar án þess að vilja nokkurn grýta eða skera hendur af samborgurum sínum?

Hvernig væri nú að höfundar tröllasagna um Malmö legðu á sig svaðilför til borgarinnar til þess að kanna þessa ógnarmynd sem við þeim blasir af staðnum? Þá gætu þeir kannski loksins sýnt okkur sem þarna höfum búið og þekkjum ástandið af eigin raun þennan „sannleika“ sem virðist algjörlega blasa við – sérstaklega úr fjarska.

Tilvísanir:

http://sydsvenskan.se/sverige/article140868.ece

http://svt.se/svt/jsp/Crosslink.jsp?d=53787&a=631540

Birtist á Kistunni 9. apríl 2008.

Um Chile er sagt að þangað komi ferðafólk til að njóta undurfagurrar náttúru en menningar- og borgarlífið sé aftur á móti fremur lítt eftirsóknarvert. Valparaíso er undantekningin á þeirri reglu. Borgin er ekki bara algjörlega einstæð meðal borga í Chile, hún er einstæð í sínum heimshluta og jafnvel um heim allan. Svo sérstæð þykir hún raunar að borgin er á alheimsminjaskrá UNESCO en á þann lista komast, eins og kunnugt er, einungis fágætustu gersemar veraldarinnar.

Í Valparaíso er augað mikilvægasta skynfærið. Þegar ferð er undirbúin þangað dugar mjög takmarkað að leggjast yfir langa texta um borgina. Maður verður nefnilega að leita uppi stórar og litríkar myndir til þess að átta sig á því hvað maður á í vændum. Þegar að rútan frá Santíago, með okkur innanborðs, nálgast borgarmörkin fer maður strax að verða var við það í bröttum hlíðum og á klettasyllum báðum megin við veginn hvert maður er kominn. Þar læsa nefnilega litrík timburhús klónum í ystu nafir og mynda í sameiningu yndislega kaótíska litadýrð.

Eftir þann forleik er síðan komið að aðalréttinum sjálfum þegar inn í borgina er komið. Við manni blasir eitthvað alveg einstakt. Borg sem byggð er á miklum misfellum, örlitlum kraga af undirlendi í kringum hafnarkantinn sem rétt dugir til að rúma miðborgarysinn en síðan bröttum hæðum fullum af litríkustu húsaþyrpingu á byggðu bóli. Hæðirnar gefa til kynna horfna gullöld, þegar að Valparaíso var nafli í alheiminum á seinni hluta 19. aldar sem nauðsynlegur áningarstaður á siglingaleiðinni um Magellan-sundið til og frá Evrópu og borgum gullæðisins á vesturströnd Bandaríkjanna.

Valparaíso varð á þessum tíma að alþjóðlegu samfélagi þar sem hópar ýmissa evrópskra þjóða, einkum enskir, þýskir, franskir og ítalskir, settu sinn sterka svip á borgarlífið. Velsældin var mikil og allt var í lukkunnar velstandi allt þar til að Panama-skurðurinn leiddi skipin um aðra siglingaleið og Valparaíso sat eftir með sárt ennið. Húsin á hæðunum eru minnisvarði þessa tíma. Um er að ræða heilu hæðirnar af reisulegum og einstaklega glæsilegum 19. aldar timburhúsum, mörg klædd bárujárni að íslenskum hætti og máluð í skærum litum. Litadýrðin og sérstaða byggingalandslagsins á hæðunum gerir það að verkum að ferðalangar finna sig hreinlega knúna til að beina myndavélinni að hverju horni, hverri byggingu og upp og niður hvern snarbrattan slóðann á fætur öðrum. Myndatökur á svarthvíta filmu eiga ekki við á hæðunum í Valparaíso.

Cerro Concepción er yfirleitt talin fremst meðal jafningja af hæðunum og þangað sækir ferðafólk helst. Byggingarnar þar eru glæsilegastar og sérstæðastar, þar er urmull frábærra veitingastaða og gististaða og útsýnið þaðan yfir höfnina og út á Kyrrahafið er engu líkt.

Hæðirnar sérstæðu eru þó ekki einar um athyglina í Valparaíso. Óhætt er að tala um afar nána samkeppni við hitt sem aðallega heldur merkjum borgarinnar á lofti og er ekki síður merkilegt og einstakt en hæðirnar regnbogalituðu: Það eru lyfturnar sem notaðar eru til að komast af undirlendinu og upp á þverhníptar hæðirnar. Lyfturnar eru allar um hundrað ára gamlar (byggðar á árabilinu 1883-1916) og hafa að flestöllu leyti haldið sinni upprunalegu umgjörð. Gott ef lyftuverðirnir sem hleypa manni um borð í þessa skröltandi kláfa liggja ekki líka sterklega undir grun um að hafa fylgt lyftunum frá fyrsta degi. Lofthræddum er bent á að loka augunum og reyna að hugsa um eitthvað annað en aldur farartækjanna meðan á ferðunum upp eða niður þverhnípið stendur. Lyfturnar eru alls fimmtán talsins og dreifast á brattar hæðir bæjarins og eru enn þá virkur hlekkur í samgöngum borgarbúa.

Niðri á láglendinu er höfnin eðlilega aðalaðdráttarafl gömlu hafnarborgarinnar. Lengra út með strandlínunni breytist höfnin hins vegar í sandströnd. Þar tekur við Viña del Mar, bær sem er samvaxinn Valparaíso, en er þó eins ólíkur hinum síðarnefnda og hugsast getur. Meðan Valparaíso byggir hróður sinn á glæstri sögu og blómstrandi menningarlífi þá er Viña del Mar hreinræktaður strandbær með tilheyrandi ósmekklegum hótelblokkum, vondum skyndibitamat og sölustöndum þar sem strandtennisspaðar og sólhattar með áletrun staðarins eru falboðnir jöfnum höndum.

En ekkert af því skiptir máli enda fólk ekki komið til Viña del Mar til þess að dást að húsagerð eða menningararfi. Þangað er fólk komið til að flatmaga á ströndinni og einskis annars. Það er líka eitthvað alveg dásamlegt við það að taka frá smástund þar og spóka sig á sundfötunum, sérstaklega í ljósi þess að sumar ríkir í Chile frá nóvember og fram í mars. Þeir Íslendingar sem skoppa þá fáklæddir um ströndina á Viña del Mar eru því nokkuð líklegir til þess að kalla yfir sig öfund landa sinna á meðan.

Flestir kveðja því Valparaíso og nánasta umhverfi með söknuði þegar að síðustu húsin á klettasyllunum eru að baki á rútuferðinni áleiðis aftur í fölgulu mengunarslykjuna í höfuðstaðnum.

Nokkrir punktar um Valparaíso og nágrenni:

Verðlag í Valparaíso, og í Chile yfirleitt, er mjög hagstætt fyrir íslenska ferðamenn. Auðvelt er að finna gistingu fyrir brotabrot af því sem gengur og gerist á viðlíka stöðum í Evrópu. Þjónustulund er afar ríkur þáttur í fari Chileana.

Í borginni er fjöldi góðra veitingastaða þar sem mikið er lagt upp úr metnaðarfullri og nútímalegri eldamennsku. Gæði hráefnis eru yfirleitt mjög mikil í Chile. Hér eru tveir nefndir af handahófi.

Pasta y Vino á Cerro Concepción-hæðinni er pastastaður í hæsta klassa. Réttirnir sem þar eru fram bornir eru frumlegir og einkar ljúffengir. Smekklegt yfirbragð staðarins er allt samkvæmt nýjustu tísku og þjónustan er til mikillar fyrirmyndar.

Franski staðurinn Le Filou de Montpellier er einnig á Cerro Cocepción-hæðinni. Hann er dæmi um þá alþjóðlegu strauma sem leika um Valparaíso. Matseðillinn er breytilegur frá einu kvöldi til annars og að sjálfsögðu eru franskir réttir í hávegum hafðir. Andrúmsloftið er skemmtilega óreiðukennt, eins og sönnum Frökkum sæmir.

Engar lestir ganga frá höfuðborginni Santiago til Valparaíso en rútur fara hins vegar reglulega á milli staðanna. Rútuferðin tekur um það bil 70 mínútur. Mjög góðar neðanjarðarlestarsamgöngur eru á milli Valparaíso og strandbæjarins Viña del Mar og tekur ferðin þar á milli einungis 5-10 mínútur.

Birtist í ferðablaði Fréttablaðsins 31. mars 2008.

Guðjón frumsýndi nú fyrir skemmstu og verða sýningar fram á vorið en Democrazy Egils hefur nú verið leikið í rúman mánuð og stendur til að halda því áfram til næstu mánaðamóta. Þræðir verkanna tveggja liggja raunar víðar en í gegnum íslensku tenginguna því að Hamlet Shakespeares er eitt þeirra verka sem varð hópnum sem vann Democrazy til innblásturs. Hópurinn kallar sig Mindgroup og leitast við að kanna mörk leiklistarinnar og samband þess við aðrar listgreinar. Mindgroup lítur í og með á sig sem sjálfstætt fræðafélag sem hefur það að markmiði að viða að sér þekkingu og reynslu á sviði þessara marka á milli leiklistarinnar og annarra listforma. Á annan tug manna tengist Mindgroup lausum böndum en kjarninn er fimm manna hópur sem skipaður er tveimur Dönum og þremur Íslendingum, þeim Jóni Atla Jónassyni rithöfundi og leikskáldi, Sigurði Óla Pálmasyni leikmyndasmiði og Agli Heiðari Antoni Pálssyni, leikstjóra þess verks sem hópurinn setur nú upp. Það er þessi kjarni sem titlaður er höfundur Democrazy.

Þeir Jón Atli og Egill segja í ítarlegu viðtali sem birtist á vefsíðu CampX-lekhússins að vinna við verkið hafi raunar líka farið fram í samvinnu við leikara sýningarinnar og verkið sjálft hafi fengið að þróast heilmikið á undirbúningstíma sýningarinnar. Hugmyndin sem lögð var til grundvallar var að skoða samtímann með gagnrýnum augum, fyrst og fremst út frá lýðræðishugsuninni og því hvar völdin raunverulega liggja. Höfundarnir lögðu á sig mikla rannsóknarvinnu og fóru ofan í saumana á verkum margra af áhrifaríkustu hugsuðum síðari ára innan lýðræðisumræðunnar. Má þar nefna þá Francis Fukuyama, Jacques Derrida og Michel Foucault. Þá spinnast, á áberandi hátt, inn í verkið jafnólíkir þættir og áðurnefndur Hamlet Shakespeares og Eurovision-söngvakeppnin. Til þess að allur leikhópurinn væri vel með á nótunum og gæti tekið þátt í áframhaldandi mótun verksins var þessi bakgrunnur þess kynntur fyrir leikurunum líka sem lögðu á sig sama lestur af Derrida, Fukuyama og öðrum innblástrum verksins. Democrazy er hörð samtímaádeila í formi gamanleiks. Höfundunum er mikið niðri fyrir og finnst sitthvað horfa til verri vegar í lýðræðisþróun síðustu ára. Af verkinu sjálfu, og viðtölum við aðstandendur þess, má greina að þeim þyki Evrópusambandið vera miðstýrt bákn sem lítt er um lýðræði gefið og reyni að byggja einhvers konar varnarmúr gagnvart fátækari þjóðum í öðrum álfum. Söknuður ríkir í garð gamla Norðurlandamódelsins í velferðarmálum en höfundarnir eru á því að í stað þess hafi komið frjálshyggjustefna þar sem valdið hefur færst frá kjörnum fulltrúum fólksins yfir til stórfyrirtækja og auðmanna. Þjóðernishyggja standi í vegi lýðræðisþróunar, fólk láti frambjóðendur kaupa sig til fylgis við sig í stað þess að það fylgi hugsjónum, eins og áður, og að það hafi verið látið reka á reiðanum að gagnrýna þá hugmynd Fukuyamas að frjálslynd lýðræðisstefna hafi unnið lokasigur undir slagorðinu „End of History”.

Í Democrazy er þetta gagnrýna sjónarhorn sett fram í formi geggjaðrar útgáfu af Eurovision-söngvakeppninni þar sem Evrópa sameinast um það eina kvöldstund á ári að reyna að setja upp einhvers konar samvitund álfunnar en jafnframt ýta undir klisjukenndar staðalímyndir um sérkenni hverrar þjóðar. Allt útlit og látbragð vísar svo í þann glamúr og þá þvinguðu gleði og samkennd sem höfundarnir virðast vilja, af verkinu að dæma, meina að einkenni Evrópusamrunann, frjálshyggjuvæðingu og lýðræðisþróun undanfarinna ára. Hljómsveit hússins, hin alíslenska Benelux-sveit, leikur alþekkta Eurovision-slagara öðru hvoru verkið út og leikararnir taka undir. Þungamiðja sviðsmyndarinnar er eitt stórt Evrópusambandsmerki sem höfundarnir setja fram sem ákveðna táknmynd valdsins í sýningunni. Að öðru leyti leika skjávarpar stórt hlutverk þar sem bæði leikurunum og ýmsu myndefni tengdu umfjöllunarefni sýningarinnar bregður fyrir.

Fjórir danskir leikarar taka þátt í verkinu og mikið mæðir á þeim allan tímann – meira að segja í hléinu. Þekktust þeirra er sjálfagt Søs Egelind en hún hefur um árabil verið í hópi frægustu og virtustu gamanleikara Dana. Leikritið hefur fengið misjafna dóma í dönskum fjölmiðlum og hefur kannski best sést á þeim hversu sterk viðbrögð – annað hvort jákvæð eða neikvæð – sýningin kallar á. Leikhúsgestir virtust þó flestir hverjir vera nokkuð sáttir við þá sýningu sem blaðamaður sótti í lok síðasta mánaðar.

Það er hið framúrstefnulega leikfélag CampX sem setur sýningarnar upp og fara þær fram í húsnæði leikhússins á Smallegade 2 við ráðhússtorgið í Frederiksberg (bæjarfélagi sem staðsett er í Kaupmannahöfn miðri).

Lítið er hins vegar enn vitað um viðbrögð við sýningu Guðjóns Bergmanns á Ofviðri Shakespeares hjá borgarleikhúsinu í Malmö (Malmö Dramatiska Teatern) enda einungis tveir dagar frá frumsýningu verksins. Þegar að blaðamaður kom að máli við Guðjón fyrr í mánuðinum var leikstjórinn önnum kafinn við að fara yfir lýsinguna í verkinu en þegar þarna var komið sögu var aðeins ein og hálf vika fram að frumsýningu.

Guðjón hefur áður leikstýrt í Svíþjóð við góðan orðstír, hann setti upp verk fyrir hönd Riksteatern í Stokkhólmi á sínum tíma og stýrði þá meðal annars einmitt uppfærslu af Ofviðri Shakespeares. Aðspurður segist hann ekki halda að sú staðreynd hafi orðið til þess að Malmöbúar föluðust eftir kröftum hans í þetta skiptið. Fyrirspurn hafi borist sænska leikstjóranum og Íslandsvininum Peter Enquist um Guðjón og að Enquist hafi mælt með honum til starfans.

Ofviðrið er eitt af vinsælustu verkum Williams Shakespeares. Í verkinu eru ýmis tímalaus minni sem einkum lúta að hefnd og fyrirgefningu en á síðari tímum hefur þáttur heimsvaldastefnunnar einnig verið dreginn fram í verkinu, einkum í samskiptum aðalpersónunnar Prosperós og þrælsins Calíbans. Guðjón segist í þessari uppfærslu leggja megináherslu á þátt fyrirgefningar syndanna:

„Það sem við leggjum upp með í þessari sýningu er það hvernig mannskepnan, þrátt fyrir ófullkomleika sinn og hvað hún á auðvelt með að fyllast hatri, afbrýðisemi og hefndarhug, á það samt til að geta fyrirgefið. Stundum á hún það jafnvel til að geta fyrirgefið voðaverk. Ég held að mannskepnunni líði miklu betur og að heimurinn haldi áfram miklu skynsamlegar þegar að við förum eftir því sem Jesús sagði og fyrirgefum”

Guðjón segist ekki hafa leitast eftir því að draga einhver álitaefni úr samtímanum inn í verkið og áherslu sína á fyrirgefninguna. Hann nálgast efnið þess í stað almennt.

„Þetta er svolítið flókin saga um leið og hún einföld og í rauninni eru fjórar sögur í verkinu. Allar sögurnar fjalla hins vegar að einhverju leyti um að vera frjáls. Allar persónurnar eru að einhverju leyti heftar og vilja frelsi en til þess að fá þetta frelsi verða þær að fyrirgefa. “

Guðjón tekur í sjálfu sér ekki afstöðu til heimsvaldastefnunnar sem lesin hefur verið inn í verkið nema á sama almenna hátt og hann gerir gagnvart fyrirgefningunni. Það komi hins vegar upp í hugann, sérstaklega í tilviki Calíbans sem einn sé skilinn eftir allslaus í lok verksins. Hann hafi í tólf ár lotið yfirráðum erlends valds og hafi á þeim tíma orðið fangi þess og gleymt á leiðinni sínum eigin kúltúr.

Hins vegar vekur Guðjón athygli á þætti náttúrunnar í verkinu og segist þar að mestu einungis vera að lesa í eitt einkenna verka Shakespeares:

„Alltaf þegar á að fremja voðaverk þá kemur vont veður hjá honum, þrumur og eldingar. Þá birtast ljótu dýrin. Það er líka frekar erfitt fremja voðaverk eða morð um hábjartan dag. Í þessu verki, eins og mörgum öðrum leikritum Shakespeares, sérstaklega dramatísku verkunum, þá eru náttúran og maðurinn samsíða. Þetta er til dæmis mjög ríkt í Macbeth og Lé konungi, þegar að menn fara að tala ljótt og plana morð þá dregur alltaf ský fyrir sólu. Við reynum á ýmsan hátt að ná þessum náttúruáhrifum fram í sýningunni. Það eru þrumur og eldingar og það vaxa blóm upp úr gólfinu. Þetta er líka ævintýri og að sumu leyti er þetta gamanleikur þannig að það eru mjög mörg brögð og litir í þessu verki.”

Guðjón segist skemmta sér við það að setja sig inn í hugarheim Shakespeares og reyna að ímynda sér hvernig leikskáld hann væri í dag. Hann ímyndar sér að skáldið hafi verið „tæknifrík síns tíma” vegna þess hversu iðinn hann er við að magna upp ýmis ytri áhrif í verkum sínum. Hann myndi vafalaust vera sögumaður í anda Stevens Spielberg í dag, segjandi sögur sem ríkulega eru skreyttar áhrifamiklum tæknibrellum.

Leikmenn velta því stundum fyrir sér hvort leikstjóri upplifi það sem mikla hindrun í sínum störfum að leikstýra verki á annarri tungu en sínu móðurmáli. Guðjón segir það vissulega geta verið hindrun. Það taki alltaf smá tíma að búa til samskiptakerfi milli leikstjórans og leikaranna.

„Þeim finnst ég örugglega vera mjög undarlegur fyrstu tvær vikurnar þegar ég er mikið í því að sýna þeim hluti þegar að mig vantar orð. En smám saman verður til ákveðið samkiptamynstur þannig að við skiljum hvert annað eftir nokkra misskilninga sem svo er hægt að hlæja að seinna. Þetta verða því að einhverju leyti expressívari samskipti en ella. En Shakespeare er svo sérstakur að því leyti að hann er alltaf að búa til setningar og hugsanir í myndum og þess vegna þarf að maður að þekkja leikverkið ansi vel til þess að leikarinn nái að búa til þessa mynd. Það er ekki nema hálf sýning ef myndunum hans Shakespeares er ekki komið til skila. Leikarinn verður að ná að búa til myndina svo hún kvikni í huga áhorfandans og hérna úti verð ég því auðvitað stundum að fá aðstoð og spyrja hvort myndin sé nógu skýr hjá viðkomandi leikara.”

Guðjón segist finna ákveðinn mun á því að vinna með íslensku og sænsku leikhúsfólki:

„Mér finnst þetta svolítið svona Volvo-samfélag. Það þurfa allir mikið öryggi. Við Íslendingar erum hrárri, við hendum okkur bara út í djúpu laugina án þess að vita alveg hversu djúp eða stór hún er og svo sjáum við bara til og treystum á að það reddist bara að synda í land. Hér vill fólk frekar mæla laugina og vita hitastigið á henni áður en það hendir sér út í.”

Guðjón segist ekkert vita hvort fleiri verkefni bíði hans erlendis í kjölfar þessa og í ljósi þess að hann er á næstunni að losna undan skyldum sínum sem leikhússtjóri hjá Leikfélagi Reykjavíkur. Hann leyfi því bara að koma sem kemur.

Íslenskum leikhúsunnendum, á ferð um Eyrarsundssvæðið, lofar Guðjón ævintýralegri sýningu með alvarlegum undirtón með frábærum leikurum sem gaman hafi verið að vinna með.

Frekari upplýsingar um sýningatíma og miðapantanir á Democrazy og Ofviðrið (sem nefnist Stormen upp á sænsku) má nálgast á vefsíðunum www.campx.dk og www.malmodramatiska.se.

Birtist í Fréttablaðinu 16. mars 2008.

Meðan ég lærði stjórnmálafræði við Háskólann bjó ég á jarðhæð í litlu húsi neðst á Baldursgötunni í miðbæ Reykjavíkur. Ósjaldan um helgar labbaði ég eftir Bergstaðastrætinu með vinum mínum eftir að skyggja tók og skemmti mér fram í morgunsárið áður en ég síðan skjögraði sömu leið heim aftur. Að langflestu leyti var þetta fremur rútínukennt og tilbreytingasnautt líferni og fremur leiðigjarnt til lengdar.

Þetta fremur leiðigjarna og tilbreytingasnauða líf var þó alltaf sett í töluvert breytt samhengi þegar maður hitti frændfólk sitt af eldri kynslóðinni í sunnudagsboðum eða las æsifréttir fjölmiðlanna að lokinni helgi. Því samkvæmt þeirra lýsingum var helst að skilja að miðbær Reykjavíkur væri stórhættulegur vígvöllur dag og nótt þar sem engum væri óhætt utandyra fyrir morðingjum, misyndismönnum og langt leiddum sprautufíklum.

Þeir hljóta allir að búa einhvers staðar í þarnæstu götu við mig og halda sig þar, hugsaði ég, því að mesti ófriðurinn sem ég varð fyrir öll þessi ár á jarðhæðinni á Baldursgötunni stafaði einkum af flugvélunum að koma til lendingar í Vatnsmýrinni og svo óða kirkjuhringjaranum í Hallgrímskirkju sem gekk sérstakan berserksgang á klukknaverkinu á sunnudögum, einmitt þegar að maður var að reyna að sofa úr sér verstu þynnkuverkina.

Allt saman rifjaðist þetta upp fyrir mér þegar að ég bjó í Malmö í eitt ár fyrir tiltölulega stuttu síðan. Þá fór maður að heyra í sömu fjarskyldu ættingjunum og lesa sams konar fréttir um voðaverkin öll í þessu skelfilega innflytjendagettói sem gamla hafnarborgin hafði víst breyst í. Og aftur fór ég að undrast hversu illa ég hlyti að taka eftir. Ég sá nefnilega aldrei þennan logandi vígvöll alveg sama hvað ég leitaði. Fór meira að segja ferðir inn í næsta hverfi við mig, hið alræmda Rosengård-hverfi, en sá ekkert sem sjokkeraði mig annað en ljótu blokkirnar sem öllum fannst svo voðalega smart á sjöunda áratugnum.

Ég hefði því þurft að búa til einhverjar sögur ef ég hefði ætlað að taka undir allt sem fólkið sem aldrei hafði komið til Malmö vissi samt manna best um Malmö og allt sem fólkið sem aldrei kom í miðbæ Reykjavíkur vissi samt manna best um miðbæ Reykjavíkur.

Ekkert af þessu kemur nú samt á óvart þegar að rýnt er í alls konar fræði um hegðun og atferli fólks. Þá koma þau sannindi nefnilega upp aftur og aftur að við miklum mest fyrir okkur og óttumst helst það sem við þekkjum ekki af eigin raun og forðumst að kynnast. Við slíkar aðstæður er um tvennt að velja: Annars vegar að halda sínu striki og leita allra mögulegra krókaleiða til þess að staðfesta ótta sinn og helst mikla hann enn frekar fyrir sér en hins vegar að horfast í augu við og reyna að glíma við hið óþekkta. Allir sem hafa huggað börn sem halda að það sé skrímsli undir rúminu þeirra ættu að vita hvor aðferðin gefst yfirleitt betur.

Á þessu ári mínu í Malmö gaf nálægðin við annað land handan Eyrarsundsins mér hins vegar óvænt tækifæri til þess að upplifa ráðandi öfl tveggja þjóða sem kosið hafa sitt hvora af þessum tveimur aðferðum við það að takast á við hið óþekkta. Svíþjóðarmegin við Eyrarsundsbrúna var ég vanur því að innflytjendamál væru skeggrædd fram og til baka og mikil sjálfsgagnrýni viðhöfð. Þegar komið var hinum megin sundsins virtist allt slíkt hins vegar slegið út af borðinu. Ráðandi öfl afgreiddu umræðuhefð, eins og þá sem tíðkaðist í Svíþjóð, sem orðagjálfur í „halal-hippum“, hugtaki sem þau höfðu komið sér upp yfir vinstrisinnaða einstaklinga sem gagnrýnislaust tækju alltaf málstað innflytjenda. Það kom mér, satt best að segja, í talsvert opna skjöldu hversu lítið umræðan í Danmörku byggði á málefnalegum grunni en var þess í stað bundin í klisjur, slagorð og tilhæfulausar alhæfingar.

Allt saman átti þetta sér stað haustið 2005. Mér fannst það því að mörgu leyti rökrétt framhald á þeim ógöngum sem Danir höfðu ratað í með sína umræðu þegar að öll lætin hófust í ársbyrjun 2006 vegna Múhameðsmyndanna í Jyllands-Posten. Þá var athyglisvert að fylgjast með því hversu mjög línurnar skerptust milli fjölmiðla sem fylgdu ríkisstjórninni að málum og þeirra sem frekar teljast til vinstri í dönsku fjölmiðlalandslagi. Í raun var það ákveðin huggun að verða vitni að þeim átökum og sjá þá í leiðinni að því fór auðvitað fjarri að öll danska þjóðin væri á einu máli og fylkti sér á bak við gjörning Jyllands-Posten og viðbrögð danskra stjórnvalda við þeirri mótmælaöldu sem barst utan frá.

Í viðkvæmum deilumálum, eins og því sem þarna var til umræðu, er auðvitað alltaf langauðveldast að sópa málum út af borðinu í eitt skipti fyrir öll með einstrengingslegum og lítt ígrunduðum sleggjudómum. Sérstaklega eiga þeir auðvelt með það sem minnst hafa kynnt sér málin og síst gera sér grein fyrir margbreytileika þeirra. Þannig freistuðust margir til þess að ganga frá málum þannig í eitt skipti fyrir öll að gagnrýnendur myndagjörningsins væru þar með einfaldlega andstæðingar mál- og ritfrelsis.

Það verður að viðurkennast að í fáeinum tilvikum var þessi gagnrýni á nokkrum rökum reist, sérstaklega þegar að tekið var undir þá utanaðkomandi kröfu að dönsk stjórnvöld bæðust afsökunar á gjörningi óviðkomandi dagblaðs úti í bæ og einnig þegar að ofbeldisverk gegn dönskum sendiráðum þóttu réttlætanleg vegna þess að reiðin væri svo mikil. Í flestum tilvikum voru ásakanir í garð gagnrýnenda myndagjörningsins um andstöðu við málfrelsi hins vegar afar ósanngjarnar og yfirborðskenndar.

Þar kristallaðist ef til vill munurinn á því annars vegar að afsaka hluti og reyna að útskýra þá hins vegar. Að sjálfsögðu var ekki nokkur ástæða til þess að afsaka eða réttlæta með nokkru móti þá ofbeldisöldu sem reis í kjölfar Múhameðsmyndanna og beindist meðal annars harkalega að dönskum sendiráðum erlendis. Að sama skapi var ekki nokkur ástæða til þess að taka undir þá kröfu diplómata ýmissa alræðisríkja að danski forsætisráðherrann lítilsvirti sjálfstæði fjölmiðla í ríki sínu með afsökunarbeiðni fyrir hönd óháðs dagblaðs. Auk þess var fáránlegt að heyra kröfur sumra um sjálfsritskoðun fjölmiðla sem héðan í frá ættu að veita Islam einhvern afslátt frá þeirri almennu reglu að trúarbrögð megi hafa að háði og spotti í fjölmiðlum, alveg eins og hvað annað.

Útskýringar áttu hins vegar fullan rétt á sér. Hlutirnir duttu nefnilega ekki af himnum ofan í Danmörku þarna í ársbyrjun 2006. Þeir áttu sér langan og afar fyrirsjáanlegan aðdraganda. Danski mannfræðingurinn Peter Hervik hefur lengi stundað rannsóknir á dönsku þjóðerni og hefur sett fram kenningar um að rekja megi neikvæða mynd ráðandi afla í Danmörku í garð viss hóps innflytjenda til upphafs tíunda áratugarins. Fyrir þann tíma fyrirfundust vissulega slík viðhorf en þau tilheyrðu þá jaðrinum. Á níunda áratugnum voru það mestmegnis rasískar rokur Mogens Glistrup sem vöktu athygli en lítið mark var tekið á þeim, nema til að hrista hausinn yfir.

Í upphafi tíunda áratugarins urðu hins vegar ýmsar breytingar í dönsku samfélagi, og raunar evrópsku líka, sem urðu til þess að ákveðin öfl fóru að vilja spyrna fótum við utanaðkomandi alþjóðavæðingu og erlendum áhrifum. Í Danmörku vóg þarna þungt neitun Dana á Maastricht-samkomulaginu sem fól í sér stóraukið evrópskt samstarf, hrun járntjaldsins og einnig má nefna mikinn straum flóttamanna frá lýðveldum Júgóslavíu vegna borgarastríðsins þar í landi. Við bættist svo svipaður straumur fólks frá Sómalíu á sama tíma.

Þessi meinta innreið umheimsins inn í danskt samfélag leiddi til aukins stuðnings vissra hópa við hugmyndir um að dönsku þjóðlífi kynni að stafa hætta af. Nei-ið við Maastricht-samkomulaginu gaf öflum sem nærðust á slíkum stuðningi mikið sjálfstraust og byr í seglin. Sú hugmynd fór að lifa góðu lífi að Danir væru æðri aukinni alþjóðavæðingu á ýmsum sviðum og að þeim færi best á því að rækta sín eigin gildi og treysta fyrst og fremst á sjálfa sig.

Sú staðreynd að danska þjóðin neitaði Maastricht-samningnum þrátt fyrir að mikill meirihluti stjórnmálamanna hefði mælt með „já-i“ kom einnig af stað ímynd um baráttu milli almennings annars vegar og elítunnar hins vegar. Danskur almenningur stæði vörð um sín gild og sína þjóð gegn elítu stjórnmála- og menntamanna sem stöðugt sæktu á þessi fjöregg með allri sinni Evrópu- og alþjóðavæðingu.

Ekki leið á löngu áður en ýmsir fjölmiðlar og stjórnmálamenn tóku að nýta þessa pólaríseringu sér í hag. Pia Kjærsgaard hefur lengi verið meistari í því að spila á aðstæður sem þessar. Henni tókst svo vel að setja sjálfa sig í hlutverk fulltrúa almennings gegn elítunni voðalegu að 1995 treysti hún sér til þess að stofna sinn eigin flokk, Danska þjóðarflokkinn, utan um hugmyndir sínar og áherslur.

Smám saman tókst henni að afla þeim málatilbúnaði sínum fylgis að innflytjendur væru fyrst og fremst til vandræða í dönsku samfélagi. Auk þess tókst henni og fleirum smám saman að láta það seytla inn í danska þjóðarsál að innflytjendur væru fjárhagsleg byrði á danska ríkiskassanum og væru þar með í raun að taka pening frá eldri borgurum, fötluðum, fólki í félagslegum vandræðum og öðrum þeim sem stóla öðrum fremur á velferðarkerfið. Þar skipti litlu að þessi uppsetning væri algjörlega óréttlætanleg þar sem að endurteknar niðurstöður rannsókna hafa sýnt að innflytjendur skila meiri skatttekjum til ríkisins en þeir þiggja úr velferðarkerfinu. En þetta var svo sem ekki fyrsta dæmið, og heldur ekki það síðasta, þar sem sannleikurinn og skynsemin varð að víkja fyrir útbreiddum ranghugmyndum.

Ekstra-bladet, víðlesnasta götublað Danmerkur, skipaði sér um þetta leyti í flokk með þeim öflum sem Pia Kjærsgaard var í forsvari fyrir. Það fór í mikla herferð gegn fjölmenningarstefnu Dana þar sem dregin var upp fremur tortryggin mynd af innflytjendum í landinu. Þetta var árið 1997 og segja má að þarna hafi ef til vill orðið ákveðin vatnaskil í danskri þjóðfélagsumræðu um innflytjendur. Fáeinum árum áður hafði sænska dagblaðið Expressen, sem er í svipuðu hlutverki í sínu heimalandi og Ekstra bladet er í Danmörku, haldið í svipaða herferð gegn innflytjendum. Viðbrögðin létu hins vegar ekki standa á sér í Svíþjóð: mikil mótmælaalda reis upp og salan á Expressen hríðféll í kjölfarið. Blaðið sá að sér og bjargaði sér þannig fyrir horn.

Hins vegar varð lítið vart við neikvæð viðbrögð í Danmörku við málflutningi Ekstra bladet, Danska þjóðarflokksins og fleiri úr sömu röðum. Þvert á móti þyngdist straumurinn og hrifsaði ekki bara til sín hægrimenn heldur voru nokkrir til vinstri í danskri pólitík líka farnir að fljóta með. Vinstri stjórninni sem þarna sat fannst hún til dæmis knúin til þess að skipta inn fólki með harðari línu í innflytendamálum og eins fóru ýmsir fulltrúar hennar að taka þátt í málflutningnum um innflytjendur sem vandamál, fyrst og fremst.

Á sama tíma var Uffe Elleman-Jensen ýtt til hliðar hjá Venstre, stærsta hægriflokknum í Danmörku, fyrir Anders Fogh Rasmussen. Skiptin voru meðal annars gerð vegna þess að Ellemann-Jensen var ekki tilbúinn í sama mæli og Rasmussen til þess að taka þátt í stigmögnun átakalínunnar milli innfæddra Dana og innflytjenda. Í þeirri stigmögnun sá Rasmussen hins vegar ákveðin sóknarfæri sem hann síðan hefur verið duglegur að nýta sér, eins og alkunna hefur orðið.

Fram yfir aldamótin hélt síðan andúðin áfram að grassera og beindist hún í æ meira mæli að Múslimum sem aðalógnvaldinum við danskt samfélag og „dönsk gildi“. Þegar síðan boðað var óvænt til kosninga síðla hausts 2001 var nýbúið að kasta teningunum svo um munaði á alþjóðavettvanginum með árásunum á Tvíburaturnana í New York. Eftir það má segja að málsvarar umburðarlyndis og fjölmenningar í Danmörku hafi ekki átt sér viðreisnar von og kosningarnar 2001 snerust því nánast upp í múgæsingu gegn innflytjendum þar sem hver flokkurinn reyndi að yfirbjóða þann næsta í loforðum um hertar aðgerðir í innflytjendamálum.

Það þarf svo sem ekki að koma á óvart að Þjóðarflokkur Piu Kjærsgaard hafi komið afar vel út úr þessum kosningum og að borgaraflokkarnir hafi í fyrsta sinn talið sér stætt á því að láta öfgafullan þjóðernisflokk verja stjórn sína falli. Og nú byrjaði ballið fyrst fyrir alvöru og þann eftirleik þekkja flestir.

Nánast má halda því fram að við hafi tekið óhamin herferð danskra stjórnvalda gegn innflytjendum. Settar voru stífustu innflytjendareglur í Evrópu, svo stífar raunar að þær þverbrutu ákvæði mannréttindadómstóls Evrópuráðsins. Yfirskinið var barátta gegn þvinguðum hjónaböndum. Fagaðilar og fulltrúar samtaka sem vinna gegn þvinguðum hjónaböndum í Danmörku, halda því hins vegar fram að lögin hafi fyrst og fremst bitnað á þeim sem síst skyldi, þverbrjóti gróflega alþjóðlega mannréttindasáttmála en séu samt vitavonlaus í baráttu við hin yfirlýstu markmið. Eina markmiðið sem þau nái er að þau hafa með sanni minnkað straum innflytjenda og styrkt í sessi neikvæða ímynd í garð innflytjenda.

Annað og jafnvel verra í leyndri eða ljósri herferð danskra stjórnvalda gegn innflytjendum var sá hatursfulli málflutningur sem valdsmenn tömdu sér nú alveg hömlulaust. Fólk sem ekki hefur fylgst náið með umræðunni í Danmörku heldur kannski að þar sé, eins og gengur, einungis um fáa svarta sauði að ræða og aðeins örfá ljót ummæli sem síðan séu blásin upp til þess að ýkja vandamálið. En staðreyndin er því miður sú að hatursfull ummæli hafa hætt að tilheyra öfgafullum jaðri í danskri pólitík en í stað þess orðið hluti af norminu, sérstaklega á hægri vængnum en einnig að hluta til hjá vinstri flokkunum.

Besta heimildin um slík ummæli er merk samantekt rithöfundarins og blaðamannsins Rune Engelbreth Larsen á hatursfullum ummælum danskra ráðamanna undanfarin ár. Samantekt Engelbreth Larsen birtist í eftirmála kvers hans um Louise Frevert-málið svokallaða haustið 2005 en í því máli keyrði kannski í fyrsta sinn um þverbak þannig að loksins heyrðist fólk segja: „Hingað og ekki lengra!“

Fyrir þá sem ekki muna þá lýsti Frevert, þá þingkona Danska þjóðarflokksins, því yfir að unga danska Múslima sem fremdu smáglæpi ætti að senda í rússnesk fangelsi þar sem borgaðar yrðu 25 danskar krónur með hverjum og einum. Þetta þyrfti að gera af illri nauðsyn þar sem dönsk lög heimiluðu ekki aftökur og of dýrt væri að nota dönsk fangelsi fyrir þennan einskis virða þjóðfélagshóp.

Í kveri Engelbreth Larsens um Louise Frevert-málið er sem sagt eftirmáli með mörgum af hatursfyllstu ummælum danskra stjórnmálamanna síðari ára í garð innflytjenda. Samantekt ummælanna fyllti heilar sautján blaðsíður í bókinni en inniheldur þó einungis allra svæsnustu dæmin, mörg hver svo ógeðfelld að líking við hatursherferð nasista gegn Gyðingum á fjórða áratug síðustu aldar á fullkomlega rétt á sér. Síðan bókin kom út hefur mikið bæst á lista Engelbreth Larsens en samantektina má finna í heild sinni á vefsíðu hans sem vitnað er til á lista yfir ítarefni aftan við þessa grein.

Til viðbótar við þetta hafa stjórnvöld síðan reynt mjög að skerpa línurnar milli þess sem telst „danskt“ og hins útlenda. Þetta birtist til dæmis í fremur ágengri menningarstefnu sem snýst um hin ímynduðu „dönsku gildi“ og best sést á þeirri „kanóniseringu“ sem tröllríður allri menningarpólitík ríkisstjórnarnarinnar. Aðaleinkenni þessa eru einhvers konar „topp-tíu-listar“ yfir það sem hægri sinnuðum og fremur íhaldssömum stjórnmálamönnum finnst vera eðaldanskt, og þar að leiðandi gott, í bókmenntum, tónlist, hönnun, byggingarlist, íþróttum og ýmsu öðru. Þessir listar eru fjarri því til gamans gerðir því að þeim er til að mynda ætlað að vera til viðmiðunar, til dæmis í skólaskyldu námi barna og unglinga.

Allt hefur þetta minnt óþyrmilega á frægar skoðanir Jónasar frá Hriflu á hlutverki listar og menningar en kannski er enn betra að vitna í viðbrögð Lars von Triers við þeim fréttum að eitt hans verka hefði, í hans óþökk, lent á einum þessara topplista. von Trier tók sig til og sendi danska menningarmálaráðherranum stutt myndband í „þakkarskyni“. Þar klippti hann hvíta krossinn út úr danska fánanum, saumaði svo rauðu bútana saman aftur og dró hinn alrauða fána að húni og spilaði Internasjónalinn undir til þess að undirstrika á hvaða leið hann teldi danska menningarpólitík vera.

Öll þessi herskáa þjóðernishyggja danskra stjórnvalda á undanförnum árum hefur vissulega skilað ríkisstjórninni þeim tilætlaða árangri sínum að tekist hefur að skrúfa nánast fyrir það að fólk í nauðum geti leitað skjóls í dönsku velsældinni fyrir hörmungum heima fyrir. Eins hefur ríkisstjórninni tekist með glæsibrag að minnka þjónustu við innflytjendur svo mjög að nýleg rannsókn sýndi að Danir hafa hrapað niður í 21. sæti af 28 Evrópuþjóðum á lista yfir það við hversu góðar aðstæður innflytjendur búa. Hinar skandinavíuþjóðirnar röðuðu sér hins vegar í toppsætin enda telst þar enn þá til dyggða að koma vel fram og reyna að greiða götu þeirra sem þurfa á aðstoð að halda við að koma undir sig fótunum í nýju umhverfi. Danski þjóðarflokkurinn fagnaði hins vegar innilega og fulltrúar hans létu meira að segja hafa eftir sér að helst ætti Danmörk að sitja allra neðst á listanum og státa sig af því að standa sig verst.

Þessi árangur danskra stjórnvalda við að leggja stein í götu innflytjenda hefur því vissulega gengið að óskum. Hins vegar má kannski segja að sömu stjórnvöld hafi eilítið misreiknað sig þegar að þau héldu að fjandsamleg og niðurlægjandi framkoma í áravís myndi skila ánægðari, sjálfsöruggari og samvinnuþýðari hópi innflytjenda í Danmörku.

Sú uppsafnaða gremja sem loks fékk útrás í tengslum við Múhameðsmyndirnar í Jyllands-Posten átti sér því skýran aðdraganda, jafnvel þó að dönsk stjórnvöld hafi sett upp falskan undrunarsvip og ekkert þóst skilja eða vita.

Nú, tæpum tveimur árum síðar sitja svo dönsk stjórnvöld að mestu leyti enn við sinn keip. Ímynd hinnar indælu dönsku þjóðar er svert sem fyrr, sami þjóðernisöfgaflokkur heldur sínum hreðjatökum á ríkisstjórninni, neikvæða orðræðan er enn yfir og allt um kring og innflytjendalöggjöfin brýtur sömu mannréttindastaðla og áður. Sagan um skrímslið með sprengjulaga túrbaninn undir danska rúminu er því síður en svo upprætt.

Ítarefni

Nokkrar ábendingar um ítarefni sem vitnað er til, beint eða óbeint, í þessari grein:

Blok Thomsen, Claus. 2006. Den falske melodi. Politikens Forlag, København.
Engelbreth Larsen, Rune. 2005. Louise Frevert-sagen: Dokumentation af Dansk Folkepartis dobbeltspil. Politikens Forlag, København.
Engelbreth Larsen, Rune. 2007. „Indvandrerfjendtlig polemik og propaganda“ á Humanisme.dk. Vefslóð: <http://www.humanisme.dk/hate-speech/index.php>, skoðað 20. október 2007.
Frølund Thomsen, Jens Peter. 2006. Konflikten om de nye danskere. Akademisk forlag, København.
Hervik, Peter. 2002. Mediernes Muslimer: En antropologisk undersøgelse af mediernes dækning af religioner i Danmark. Nævnet for Etnisk Ligestilling, København.
Hervik, Peter. 2006. „The Emergence of Neo-nationalism in Denmark, 1992-2001“. Í Neo-Nationalism in Europe and Beyond: Perspectives from Social Anthropology. Banks, Marcus og Andre Gingrich (ritstj.). bls. 136-161. Berghan Books, Oxford.
Khader, Naser. 2000. Khader.dk: Sammenførte erindringer. Aschehoug, København.
Sommer, Nikolaj og Sune Aagaard. 2004. Succes: Historien om Pia Kjærsgaard. DBC Medier, København.
Tamas, Gellert. 2002. Lasermannen: En berättelse om Sverige. Ordfront förlag AB, Stockholm.
von Trier, Lars. 2007. Kultiver nationen. Meðal annars aðgengilegt á: <http://youtube.com/watch?v=K3Ujl3FEDdc>, skoðað 20. október 2007.

Birtist í ritinu Íslam með afslætti: Afbók 4. Gefið út af Nýhil í Reykjavík í janúar 2008. Ritstjórar: Auður Jónsdóttir og Óttar M. Norðfjörð.

Greinin birtist einnig í Lesbók Morgunblaðsins 5. janúar 2008

Þegar jafnvel þessar útlendu verslunargötur eru orðnar að hversdagslegum kaupleiðöngrum í hugum Íslendinga er ef til vill kominn tími til þess að kanna ótroðnari slóðir. Sjálfsagt dytti ekki mörgum þeirra í hug að halda alla leið til Búenos Aires, höfuðborgar Argentínu, í verslunarferð en það er samt sem áður margt vitlausara. Búenos Aires er nefnilega stórborg sem alveg er að springa af sköpunarkrafti þessi misserin. Það kemur meðal annars fram í gríðarlegum uppgangi fatahönnuða sem lagt hafa undir sig heilt hverfi með búðir sínar þar sem lágt gengi argentínska pesóans veldur því að ferðamönnum gefst kostur á að kaupa glæsilega hönnun á hagkaupsprís.

Fyrir einungis örfáum árum vour það fyrst og fremst tangóinn, nautakjötið og kannski Maradona og Eva Peron sem voru aðalsmerki Búenos Aires. Enginn með fullu viti lét sér detta það í hug að koma til argentínsku stórborgarinnar til þess að gera góð kaup í fatabúðunum. Upp úr aldamótunum síðustu umturnaðist hins vegar allt á nokkrum mánuðum, kreppa reið yfir Argentínu sem rúði þetta vel stæða stórveldi inn að skinni. Bylgja gjaldþrota reið yfir landið og ofurverðbólga brenndi upp sparifé fjölda ágætlega stæðs fólks á augabragði.

Argentína var ekki lengur rík, eftirspurn eftir munaðarvarningi minnkaði og verðið hríðlækkaði þar af leiðandi. Allt í einu var komin upp sú tvíbenta staða fyrir ferðaiðnaðinn að innan um öll áföllin var Búenos Aires væri allt í einu orðin ódýr kostur fyrir ferðamenn í kauphugleiðingum. Þetta gerðist á sama tíma og ungt og frjótt fólk sem fá tækifæri fékk í kreppuástandinu ákvað að taka hlutina í sínar hendur og byrja að skapa sjálft.

Útkomuna má nú sjá í Palermo-hverfinu í Búenos Aires sem á einungis örfáum árum hefur breyst í skemmtilegt og líflegt tískuhverfi þar sem að tískulið Búenos Aires-borgar og túristar frá Evrópu og Norður-Ameríku galla sig upp af frumlegum og flottum fatnaði sem nú þegar hefur komið Argentínu á kortið sem einum af mest spennandi stöðum í fatahönnun dagsins í dag.

Sá hluti Palermo-hverfisins sem helst er undirlagður tískuvarningi hefur orðið æ betur þekktur undir viðurnefinu Palermo Soho. Umhverfið einkennist af lágreistum, vel við höldnum og stöndugum steinhúsum sem flestöll eru svo innréttuð af mikilli smekkvísi og metnaði. Verslanirnar standa svo hlið við hlið, þéttast á Honduras- og El Salvador-götunum en út frá þeim má svo segja að götu af götu deyfist hverfist smám saman út.

Líkt og gengur og gerist í tísku- og fatahönnunarbransanum, eru kvenfataverslanir í talsverðum meirihluta en karlmenn geta samt unað ágætlega við sitt. Þá má ekki gleyma leðurvörunum, hinu sígilda vörumerki Argentínumanna, og því tengist auðvitað líka skóhönnun en birtingarmynd hennar má víða finna í hverfinu.

Allir vilja auðvitað Lilju kveðið hafa þegar að svona vel gengur og nú eru stærri verslanakeðjur farnar að stinga upp hausnum í hverfinu en þær eru yfirleitt mjög auðþekkjanlegar frá þessum minni og frumlegri. Þá hefur borið á því að ýmsir hagsmunaaðilar eru farnir að nýta sér gott orðsport Palermo-hverfisins með því að kenna sinn rekstur við hverfið jafnvel þó að hann liggi nokkuð fyrir utan það. Slíkt undirstrikar hins vegar auðvitað bara hversu vel heppnað frumkvöðlastarf hönnuðanna í Palermo hefur verið.

Ef reyna á að skilgreina þann fatastíl sem einkennir hverfið þá má kannski segja að hann sé frumlegur, litaglaður og áræðinn og einkennist af ríkum sköpunarkrafti og lífsorku. Þeir sem meira eru fyrir klassískan klæðaburð ættu því ef til vill frekar að labba á milli hefðbundnu fataverslananna sem helst má finna í miðbænum á og við Florida-göngugötuna.

Palermo-hverfið er hins vegar ekki einungis aðlaðandi vegna allra flottu fatabúðanna. Hverfið hefur nefnilega einnig að geyma urmul skemmtilegra kaffihúsa þar sem hægt er að fá sér bolla af cortado-kaffi, nýkreistan ávaxta- og grænmetissafa eða léttan bistro-málsverð milli tarna í búðarrápinu öllu saman. Samtengdur Soho-hluta Palermo hverfisins er síðan Hollywood hlutinn svokallaði. Aðalsmerki Palermo Hollywood eru veitingastaðirnir, flestir reknir eftir nýjustu straumum í alþjóðlegri eldamennsku í bland við argentínska matarhefð. Þar er ágætt að enda vel heppnaðan dag og þá á auðvitað með réttu ekkert annað að koma til greina en argentínska nautakjötið, það besta í heiminum.

Þrátt fyrir að enska sé fremur óvíða töluð í Suður-Ameríku þurfa íslenskir ferðamenn ekki að hafa áhyggjur jafnvel þó að spænskukunnátta þeirra takmarkist það að geta pantað sér skammlaust bjór eða kaffibolla. Búenos Aires er nefnilega alþjóðleg stórborg og sérstaklega á það við um hverfi eins og Palermo, sem ferðamenn sækja mikið í, að þar er enskukunnátta starfsfólks nokkuð almenn. En svo má líka bara benda og þreifa sig áfram ef ekkert gengur að tala. Yfirleitt kemst allt til skila á endanum.

Til þess að koma enn frekar til móts við ferðamenn og aðra viðskiptavini hverfisins hefur verið gefið út kort af svæðinu þar sem búið er að merkja skilmerkilega og flokka niður allar markverðar fataverslanir svæðisins, á annað hundrað talsins allt í allt. Kortið liggur frammi í öllum búðum hverfisins, kostar ekki neitt og fæst bæði á ensku og spænsku.

Það er því svo sannarlega þess virði fyrir þá sem á annað borð eru á ferðalagi um framandi slóðir Suður-Ameríku að fylla ferðatöskurnar af hrædódýrum argentínskum tískuvarningi úr Palermo-hverfinu.

Hér í lokin fylgja svo heimasíður nokkurra þeirra hönnuða og verslana sem staðsettar eru í Palermo-hverfinu:

www.damboutique.com.ar
www.ilreve.com.ar
www.juanadearco.net
www.bokura.com.ar
www.fioriniwichmacki.com.ar/
www.josefinaferroni.com.ar/
www.hermanosestebecorena.com

Birtist í Fréttablaðinu 30. desember 2007. 

Í Talca er um þessar mundir álíka margt sem minnir á komandi jólahátíð og sólríkir júlídagar á Íslandi gera. Fyrir utan hásumar og komandi sumarsólstöður þá fara Chilebúar mun síður hamförum í jólaskreytingum en þekkist mun norðar á hnettinum. Vissulega er að finna jólatré hér og jólasvein þar á stangli um borgina en almennt gerir sjaldgæft skrautið ekki annað en að undirstrika fyrir manni fáránleikann við það að ætla sér að halda jól hátíðleg með steikjandi sól beint fyrir ofan hvirfilinn á manni í stað þeirrar íslensku sem um þessar mundir gerir lítið meira en að endurkasta örlitlu af birtu sinni á landsmenn í fáeina klukkutíma á degi hverjum.

Til að varpa enn betur ljósi á viðsnúning hlutanna hér á suðurhveli jarðar þá má ef til vill segja að sönn jólastemning hafi fremur ríkt hér í Chile í liðnum júlí þegar að sá sjaldgæfi viðburður átti sér stað í höfuðborginni Santíago að óvenju harður vetur leiddi til snjókomu. Svíar sem hér dvöldu um þær mundir segja mér að þá hafi þeir einmitt fyllst jólaanda tæpu hálfu ári á undan áætlun þegar að þeir sáu jólasnjóinn líða úr himinhvolfinu yfir chileönsku höfuðborginni.

Þeir útlendingar sem ég hef hitt hér og rætt hérlenda jólasiði við segja mér að í Chile séu jólin enn fyrst og fremst trúarhátíð þar sem fólk minnist fæðingu frelsarans í stað þeirrar sem við þekkjum þar sem jólin snúast fyrst og fremst um að minnast ekki Visa-reikningsins óhjákvæmilega í upphafi febrúar. Að hætti kaþólskra er jólaskrautið hér oft í formi fjárhúss þar sem Jesúbarnið í jötunni er miðpunkturinn innan um aðrar persónur og leikendur þeirrar örlagaríku sögu. Hingað til hef ég séð margar útgáfur þessarar fjárhússenu, allt frá litlu borðskrauti til mannhæðarhárra gína í búðargluggum sem stillt er upp í sín réttu hlutverk.

Þrátt fyrir mjög ólík ytri skilyrði þá eiga Chilebúar það samt sameiginlegt með Íslendingum að aðaljólahátíðin fer fram 24. desember en ekki 25. desember, eins og víðast hvar gengur og gerist. Yfirleitt koma fjölskyldur saman undir kvöld á aðfangadegi. Sumir fara saman til kirkju en aðrir verja öllu kvöldinu í heimahúsi. Matur er ekki borinn á borð fyrr en þegar vel er liðið á kvöldið og líkt og á Íslandi er allur gangur á því hvað þá stendur til boða. Á vissum heimilum ríkir sú hefð að bera á borð kjúklingasúpu en annars er valið nokkuð frjálst og margir velja raunar að fara þá troðnu slóð að grilla hið rómaða suður-ameríska nautakjöt úti í garði. Að þessari máltíð lokinni er hins vegar nokkuð föst hefð að hafa köku sem nefnist Pan de Pasqua og svipar nokkuð til enskrar jólaköku. Með eru gjarnan drukknir chileanskir líkjörar, einna helst drykkir sem nefnast Rompon og Cola de Mono.

Það er síðan ekki fyrr en á miðnætti sem að óþolinmæði barnanna er svalað og fjölskyldan sest niður við jólatréð til þess að taka utan af gjöfunum. Mjög algeng jólagjöf til chileanskra barna er reiðhjól enda hafa þau, eðli málsins samkvæmt, lítið við sleða eða skauta að gera í jólahitabylgjunni miðri. Fólk nýtur þess að vaka lengi frameftir á jólanótt í góðum félagsskap. Börnin fá að leika lausum hala þessa nótt og safnast gjarnan saman í hverfunum til þess að bera saman gjafirnar við nágranna sína.

Að lokinni þessari andvökunótt tekur við hljóður jóladagsmorgunn þar sem að allir sofa út sem lengst þeir mega. Upp úr hádegi fer fólk hins vegar að tínast út úr húsi. Algengt er að fólk setjist við sundlaugarbarm, skelli sér á ströndina eða njóti lífsins á annan hátt í sumarylnum. Jólin marka nefnilega ákveðið upphaf sumarvertíðarinnar í Chile, börnin ljúka skólaárinu rétt fyrir jólin og algengt er að sumarfrí fjölskyldna hefjist fljótlega upp úr þessum tíma.

Um áramótin falla síðan öll vötn til Valparaíso, gamallar og fagurrar hafnarborgar í klukkutíma akstursfjarlægð frá höfuðborginni Santíago. Þar er hver einasta koja uppbókuð mörgum vikum fyrir áramót. Á sjálft gamlárskvöld breytist borgin síðan í eina, stóra áramótaveislu og heimamenn segja að á miðnætti sé slegið upp mögnuðustu flugeldasýningu sem sögur fara af í Chile og þó mun víðar væri leitað. Íslendingurinn lætur nú reyndar segja sér það tvisvar að sýningin í Valparaíso standist þau viðmið sem hann hefur í huga heiman frá Fróni þar sem heimsmet eru slegin árlega í sprengjugleði með tilheyrandi drunum og glæringum.

Við tekur síðan janúar sem, ólíkt hinum íslenska, er ekki fullur af drunga og hversdagsleika heldur áframhaldandi sumri og sól. En þó má snúa þessu okkur í hag því að á meðan sumrið fjarar smám saman út þegar líður á fyrstu mánuði ársins hjá Chilebúum þá lengist dagurinn um hænufet á degi hverjum á nyrðri grundum. Um mitt árið hefur taflið síðan algjörlega snúist við: Chilebúar horfa á jólasnjóinn líða úr loftinu á sínum slóðum á meðan við fögnum sumri og sól okkar megin – í chileönskum jólaanda.

Birtist í Fréttablaðinu 24. desember 2007. 

Sjálfsagt er mörgum enn í fersku minni efnahagshrunið sem átti sér stað í Argentínu veturinn 2001-2002. Smám saman hafði sigið á ógæfuhliðina árin þar á undan en hrunið kom þó hinum almenna borgara í nokkuð opna skjöldu. Ringulreið skapaðist og um tíma virtist hálfgert stjórnleysi ríkja í landi sem fram að því hafði verið litið á sem eitt af efnahagsveldum Suður-Ameríku. Það veldi stóð nú á brauðfótum og virðulegar millistéttarfjölskyldur þurftu allt í einu að takst á við þann bitra veruleika að allar eignir þeirra fuðruðu upp á svo til einni nóttu. Fólk sem vanara var því að þurfa ekki að hafa áhyggjur af meiri lífsspursmálum en að borga af frístundaiðju barna sinna eða nýja borðstofusettinu þurfti nú að horfast í augu við þann efa á hverjum morgni hvort að börn þeirra myndu ganga mett til náða að kvöldi.

Argentína hefur síðan ekki ratað á jafn afgerandi hátt á forsíður heimspressunnar. Líklegast er ein ástæðan sú að gamla máltækið um að engar fréttir séu góðar fréttir eigi enn og aftur við. Uppbyggingin hefur nefnilega gengið alveg sæmilega eftir atvikum. Við yfirheyrum Amparo Bernabé, sjálfstætt starfandi ljósmyndara í Búenos Aires og gestgjafa okkar, um þetta á leiðinni frá flugvellinum. „Það hefur margt gerst síðan“, segir hún. „En margir gáfust samt upp, fluttu til útlanda og koma varla aftur.“ Hún ræðir einnig um þann fjölda sem enn er fastur í sinni fátækargildru. Kreppan er hins vegar mestöll að baki og viðreisnin er í fullum gangi.

Þegar við komum heim til Amparo, hittum við Pato, broshýran og geðþekkan sambýlismann hennar. Pato starfar sem sölumaður á útibúi bandarísks hugbúnaðarrisa í Búenos Aires. Híbýli Amparo og Pato eru rúmgóð og fallega innréttuð og bera þess merki að parið var í hópi þeirra sem náðu sér á strik. Pato segir frá því í gráglettni að það fylgi því einfaldlega að vera Argentínubúi að horfa upp á allt spariféð sitt fuðra upp á fimm ára fresti, líkt og hann upplifði sjálfur kreppuveturinn 2001-2002. Hjónaleysin áttu hins vegar því láni að fagna að eiga góða að og með þeirra hjálp gátu þau skömmu síðar í raun fært sér ástandið í nyt og þar með endurheimt sína stöðu með því að kaupa sínar núverandi vistarverur á tíma þegar að húsnæðisverð var í algjöru lágmarki.

Við höldum áfram spjallinu um atburði síðustu ára í Argentínu. Þau segja að fólk treysti stjórnmálamönnum ekki lengur. Þeir séu svo óskammfeilnir í ósannindum sínum að þjóðin viti almennt ekki hvort flissa eigi yfir öllu saman eða bregðast bálreið við. „Sjáðu til dæmis þetta!“ Pato dregur upp tvo heimsendingarmatseðla frá pizzastaðnum á horninu, annan síðan í fyrra og hinn síðan í ár. „Ríkisstjórnin reynir að halda því fram að verðbólgan hér sé ekki nema örfá prósent en bíddu nú við.“ Pato opnar báða matseðlana og sýnir okkur hvernig sama pizzan kostaði 22 pesóa í fyrra en kostar nú 37 pesóa. „Eru þetta örfá prósent?“ spyr Pato okkur í retórískum tón.

Daginn eftir keyrum við fram á kosningaspjöld á hverju götuhorni. Á flestum þeirra er mynd af uppstrílaðri, brosandi konu. Forsetakosningar nálgast óðum þessa októberdaga sem við dveljumst í argentínsku höfuðborginni. Þegar ég spyr hvort þessi ætli að bjóða sig fram á móti Nestor Kirchner, sitjandi forseta Argentínu, hlæja gestgjafarnir við og segja að það sé nú ekki aldeilis svo. Raunar sé ekkert fjarri lagi. Þarna sé nefnilega komin engin önnur en Cristina Fernandez de Kirchner, forsetafrúin sjálf, sem nú ætli sér að taka við kyndlinum af eiginmanni sínum.

Um stund þykir okkur gestunum þetta stórmerkilegt en síðan fer maður ósjálfrátt að leiða hugann til annarra landa þar sem svipað valdabrugg í hjónaherberginu virðast vera að breytast í einn af sérstakari þáttum í pólitískum tíðaranda allrasíðustu missera. Áður var það fyrst og fremst í einræðisríkjum og fornum konungsríkjum sem að makar tóku hvor við af öðrum en að undanförnu virðist sama hefð stinga sér upp hér og þar í vestrænum lýðræðisríkjum. Nýlokið er valdatafli meðal franskra vinstrimanna þar sem að Ségolène Royal þrætti um völdin innan síns flokks við eiginmann sinn og í uppsiglingu eru forsetakosningar í Bandaríkjunum þar sem fyrrverandi forsetafrú ætlar að koma Clinton-fjölskyldunni aftur til valda. Mér verður hugsað til Íslands horfandi úr aftursætinu á þessa veggspjaldarunu alla við akbrautir Búenos Aires: Ætli Inga Jóna sé að plotta eitthvað? Eða Dorritt?

Gestgjafarnir láta sér hins vegar fátt um finnast. Á þeim er að skilja að kosningarnar séu álíka spennandi og landsleikur Argentínu og Íslands í fótbolta væri. Úrslitin eru í raun ráðin fyrirfram þar sem að munurinn á forsetafrúnni Cristinu og öðrum frambjóðendum rokkar frá því að vera tuttugu til þrjátíu prósent í könnunum. Þar fyrir utan líst þeim ekkert á Cristinu. Spillingaröflunum verði bara haldið áfram við völd, verðbólgan haldi áfram og síðan sé viðsjárvert til þess að hugsa hversu þessi ráðahagur forsetahjónanna beri mikinn keim af valdagræðgi. Vandamálið sé bara að hinir frambjóðendurnir séu jafnvel enn þá verri og því fari sem fari. Úrslitin fyrirsjáanlegu komu líka á daginn örfáum vikum síðar þegar að Cristina Fernandez vann stórsigur og varð fyrsti kvenkyns þjóðkjörni forsetinn í Argentínu.

Búenos Aires er borg gríðarlegra andstæðna. Í sömu ökuferð keyrum við í gegnum ríkmannleg hverfi sem minna einna helst á Manhattan með viðeigandi speglaháhýsum og merkjum alþjóðlegra viðskiptavelda. Þá er okkur hins vegar bent á að líta niður fyrir okkur á hraðbrautinni. Þar verður manni bylt við því að þar blasa við heilu hverfin af hrjálegum skúrum, jafnvel upp á tvær, þrjár hæðir, opið skólp sem rennur á slóða milli húsanna og þvottur á snúrum sem sjálfsagt gæti þornað við betri skilyrði en þarna beint ofan í púströrum hraðbrautarinnar. Ég bölva því að hafa ekki komið myndavélinni fyrir ofar í töskunni til þess að fanga myndhverfingu þessara hrópandi andstæðna: bísperrt háhýsin sem á einhvern hátt taka á sig hrokafulla mynd í bakgrunni hreysanna sem fremst á myndinni standa.

Þegar við förum út að borða nokkrum kvöldum síðar í Palermo-hverfinu, einu helsta tískuhverfi ungra Búenos Aires-búa og ferðamanna, eins og okkar, verðum við aftur vör við þessar andstæður. Um leið og við veltum fyrir okkur því nánast ófyrirleitna lúxusvandamáli hvort við eigum að fá okkur sushi eða eitthvað indverskt ökum við fram á hvern vagninn á fætur öðrum, drekkhlaðinn af pappa. Vagnarnir eru dregnir áfram af svokölluðum „cartoneros“, fólki sem ekki hefur önnur úrræði en að draga fram lífið á því að safna pappa, málmi og öllu öðru sem til fellur af götum stórborgarinnar og fara svo með til endurvinnslu og hljóta örlitla hýru fyrir. Í kreppunni stórfjölgaði í hópi þessa fólks. Þrátt fyrir bætt efnahagsástand að undanförnu hefur samkeppnin um pappakassa og brotajárn á gangstéttum Búenos Aires lítið minnkað enda er það gömul saga og ný að allra fátækustu stéttirnar njóta síðastar ávaxta uppgangs, rétt eins og þrengingar í þjóðfélögum bitna einatt fyrst á þeim.

Í þessu endurspeglast þær andstæður sem sífellt virðast skerpast milli þeirra sem lifa mannsæmandi lífi og þeirra sem útundan verða í fátæktarhverfum stórborga. Þar enduróma sömu áhyggjurnar, hvort sem talað er við fólk í Búenos Aires eða öðrum suður-amerískum borgum: eiturlyfjavandinn verður erfiðari viðfangs, glæpaklíkur herðast og vígbúast og félagsleg einangrun ýkist.

Þrátt fyrir þetta binda auðvitað allir vonir við að uppgangurinn allur verði til þess að nýi forsetinn ákveði að loks séu til peningar til þess að kippa þessum verst setta hópi þjóðfélagsins með inn í betri tíma. Framtíðin virðist nefnilega blasa við í Argentínu. Athafnaþráin og sköpunarkrafturinn er alltumlykjandi þessa dagana í höfuðborginni, hvort sem litið er til hönnunarbúðanna sem að efnaðir bandarískir og evrópskir túristar flykkjast í eða byggingarkrananna sem á mettíma reisa heilu hverfin af nýtískulegum húsum úr gleri og stáli.

En bjartsýnin er þó eftir sem áður blönduð hæfilegum skammti af tortryggni. Argentínumenn vita nefnilega manna best að allt er í heiminum hverfult. Cristina Fernandez, hinn nýkjörni forseti, á því verðugt verkefni fyrir höndum að gulltryggja það áfram að spariféð hjá Amparo og Pato og öllum hinum íbúum Argentínu gufi ekki upp enn einu sinni og að fátækustu íbúar landsins geti byggt lífsbjörg sína á öðru en því að bítast um pappakassa og ryðdalla á götum Búenos Aires-borgar.

Birtist í Fréttablaðinu 15. desember 2007.

Ef Eiríkur Bergmann væri stjórnmálamaður væri hægt að kalla Opið land eins konar pólitísk testamenti hans en í tilviki fræðimannsins Eiríks er kannski nær að tala um samansafn hugmynda og skoðana Eiríks á hinu og þessu sem tengist alþjóðastjórnmálum og tengingu Íslands við umheiminn á tíma síaukinnar hnattvæðingar. Í bókinni er tæpt á Evrópu- og varnarsamvinnu Íslands, stríðsrekstri og átökum í Írak og víðar, innflytjendamálum og ýmsu öðru sem mjög er tekist á um þessi misserin. Eiríkur velur þá leið að taka hvert málefni fyrir út af fyrir sig en segja má að þemað ,,Staða Íslands í samfélagi þjóðanna” (sem einnig er undirtitill ritsins) sé eins konar undirliggjandi leiðarstef.

Kannski er best að taka það bara strax fram að sá sem þetta skrifar gat líst sig sammála svo til öllum þeim skoðunum sem Eiríkur setur fram í bókinni: Eiríkur vill Ísland í ESB, hann vill slá á óttann við ímyndaða innflytjendaógn, hann var á móti Íraksstríðinu og stuðningi Íslands við þann stríðsrekstur, hann vill nútímavæða landbúnaðarkerfið og fleira mætti til telja (og öllu er ég í grunninn jafnsammála). Hann vill hafa Ísland sem opnast fyrir umheiminum, slá á heimóttarlega hræðslu okkar við það sem í kringum okkur er og heldur því fram að sá kraumandi pottur heimsmenningarinnar sem sífellt sækir meira að okkur veiki okkur ekki heldur styrki þvert á móti íslenska menningu og íslenskt samfélag. Enn og aftur: Eins og talað út úr mínu hjarta!

En svo þetta hljómi nú ekki allt eins og einhver smeðjuleg lofrulla þá er rétt að geta þess að sums staðar í bókinni þykir mér Eiríkur Bergmann fara út á ystu nöf og jafnvel út fyrir hana í málflutningi sínum en yfirleitt á það fremur við um útfærslur hugmynda hans og skoðana fremur en grundvallarálit hans á hlutunum. Skulu hér nú nefnd nokkur dæmi:

Framarlega í bókinni er umræða um Evrópumál Íslendinga. Eiríkur Bergmann dregur þar fram þá afthyglisverðu staðreynd að ráðandi öfl innan Sjálfstæðisflokksins virðast alls ekki hafa verið fráhverf aðild Íslands að ESB (þá EB) en síðan hafi þau skipt um skoðun á öndverðum tíunda áratug síðustu aldar og orðið andstæðingar aðildar. Eiríkur setur fram þá kenningu í bók sinni að sinnaskiptin í tilfelli Davíðs Oddssonar, þáverandi formanns flokksins, megi fyrst og fremst rekja til persónulegra samskipta hans og Jóns Baldvins Hannibalssonar og framkomu hans og Alþýðuflokksins í stjórnarsamstarfi Viðeyjarstjórnarinnar 1991-1995.

Án þess að þessi kenning sé hér afskrifuð með öllu þá verður hún samt að teljast ansi langsótt og hæpin sérstaklega þegar litið er til þess að á þessum tíma urðu sinnaskipti hjá mörgum þjóðrækniskenndum hægriflokkum í Evrópu (Sjálfstæðisflokkurinn telst vafalaust til eins slíks) í garð ESB og tengdust þau fyrst og fremst þeim grundvallarbreytingum sem urðu á starfsemi ESB með Maastricht-samningnum og fylgifiskum þess. Dæmi um slíkt má til að mynda finna í Danmörku og víðar. Fljótt á litið verður að teljast mun líklegra að þessar breytingar á eðli Evrópusambandsins hafi mestu ráðið um sinnaskipti ýmissa forystumanna Sjálfstæðisflokksins á þessum tíma.

Næsta ber að nefna hugmynd Eiríks Bergmanns um hugsanlega lausn á átökum Ísraela og Palestínumanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Eiríkur Bergmann stingur þar upp á einhvers konar sambandsríki þar sem Ísrael og Palestína mynda með sér lausbeislað ríki þar sem hið sameiginlega stjórnvald myndi fá nokkuð mikið og stórt hlutverk. Eiríkur Bergmann vísar til jákvæðrar reynslu Evrópusambandsins af slíkri samvinnu og einnig bendir hann á Bosníu í kjölfar Balkanstríðanna. Líkingin við Evrópusambandið á hins vegar tæplega við. ESB er í fyrsta lagi langt frá því að vera sambandsríki og byggir auk þess fyrst og fremst á viðskiptum og samskiptum iðnvæddustu þjóða veraldar. Í Ísrael og Palestínu er staðan allt önnur.

Meira að segja Bosníulíkingin á illa við þar sem að lausn Balkanstríðanna snerist um það að reyna að snúa aftur til fyrra horfs, það er halda sig við þá samsetningu sem fyrir var í Bosníu og koma í veg fyrir að þjóðernishreinsanir tækjust með því að tryggja að enginn hópur innan ríkisins væri í svo ráðandi stöðu að hann gæti beitt hina ofurefli. Þess fyrir utan verður að líta til lýðfræðilegs vanda þessarar lausnar Eiríks Bergmanns; því er spáð að á næstu áratugum muni Palestínumönnum fjölga mun meira en Ísraelsmönnum og það gæti sett Gyðingaríkið í tilvistarkreppu, ríki sem stundar aðskilnaðarstefnu á grundvelli trúarbragða. Fleiri rök mætti sjálfsagt nefna fyrir því að sambandsríkjalausnin sé ef til vill ekki sú nærtækasta í tilviki Ísraela og Palestínumanna.

Þegar svo kemur að umræðum um hlutverk íslenskunnar í háskólum landsins undir lok bókarinnar verð ég síðan einfaldlega að lýsa mig ögn ósammála Eiríki. Hann talar um nauðsyn þess að við hleypum ensku inn í háskólana hér sem kennslu- og samskiptamáli. Ég er sammála því að það getur verið gott og nauðsynlegt upp að vissu marki en að lokum fer þetta þó að snúast um það hvort við ætlum að hafa metnað til þess að halda uppi menntakerfi á okkar eigin móðurmáli eða hvort við ætlum að stjórnast algjörlega af hagsmunum peninga og hagræðingar. Því eins og einhver sagði: ,,Sjálfsagt væri það afar hagkvæmt fyrir okkur að leggja íslenskuna bara niður en viljum við það?”

Þetta tengist nefnilega því sem Eiríkur Bergmann kemur reyndar líka inn á sem er sú staðreynd að Íslendingar, sem og aðrir sem ekki eiga ensku að móðurmáli, ofmeta oft stórlega enskukunnáttu sína og það á líka við um fólk í framhaldsnámi í háskólum. Svo vill til að ég þekki af eigin reynslu það að nema á ensku við háskóla í Skandinavíu og veit þess vegna hversu mikla annmarka það hefur í för með sér þó að kostirnir séu vissulega líka umtalsverðir. Samskipti fólks sem tjáir sig sín á milli á öðru tungumáli en sínu eigin móðurmáli vilja nefnilega oft verða klisju- og yfirborðskennd og skortir þá tilfinningu og næmni sem fylgir því að tjá sig á sínu eigin móðurmáli. Einhver kallaði svona ensku ,,McDonalds-ensku”, einhvers konar útvatnaða glóbalíseraða útgáfu af heimsmálinu sem fólk hafði einkum lært af Hollívúdd-myndum og Friends-þáttum.

Þetta má ekki misskilja þannig að ég haldi á lofti einhvers konar þjóðernisrómantík þar sem að land, þjóð og tunga er þrenning sönn og ein. En meðalhófið er best og í því felst að ekkert er óeðlilegt að háskólar byggi að grunni til á kennslu og samskiptum á móðurmáli á viðkomandi stað en jafnframt sé vilji og geta til staðar til þess að setja á fót alþjóðlegar námsbrautir þar sem markhópurinn væri fólk alls staðar að úr heiminum.

Að ofan eru taldar nokkrar smásmugulegar athugasemdir en þrátt fyrir þær þá skal það hér enn og aftur ítrekað að á heildina litið er Opið land orð í tíma töluð.

Hvort sem sú skoðun byggir eða byggir ekki á ofmati á mikilvægi Piu Kjærsgaard er alla vega ljóst að enginn danskur stjórnmálamaður vekur upp jafn sterkar tilfinningar hjá þjóð sinni og formaður Danska þjóðarflokksins gerir. Stuðningsmenn hennar dá hana og dýrka sem sinn eina og sanna lausnara meðan að ekki er ofmælt að segja að andstæðingar hennar hafi hreinasta viðbjóð á skoðunum hennar og framsetningu þeirrar pólitíkur sem hún stendur fyrir.

Í bókinni Succes eftir blaðamennina Nikolaj Sommer og Sune Aagaard er sögð saga þessa litríka stjórnmálamanns, allt frá æsku til samtíðar. Sagan er þroskasaga millistéttarstúlku frá Kaupmannahöfn sem allt fram að þrítugu virðist ætla að feta hefðbundin spor kvenna af sinni kynslóð. Hún starfar þá við heimaaðhlynningu og sinnir þar að auki börnum og búi. En smám saman fer hún að skipta sér af pólitík og upp úr því gerast hlutirnir hratt.

Hún heillast af Mogens Glistrup og gengur til liðs við flokk hans Fremskridtspartiet og samsamar sig hugmyndum um litla ríkisforsjá og stranga innflytjendalöggjöf. Eftir því sem fram líða stundir skerpast þó línurnar á milli Glistrup og hennar og að lokum er svo komið að þau tvö eru fulltrúar höfuðandstæðra afla innan flokksins. Átökin hámarkast svo um miðjan tíunda áratuginn og enda með því að Pia Kjærsgaard og hennar hópur gengur úr Fremskridtspartiet og stofnar sinn eigin flokk 1995, Dansk Folkeparti.

Það er einkar athyglisvert að lesa um þær mismunandi hugmyndir sem að Glistrup og Kjærsgaard hafa um hina pólitísku nálgun. Hugmyndafræðin í Fremskridtspartiet byggði á anarkísku kerfi þar sem að öllu yfirvaldi var hafnað nema að því leyti að fólk sótti almennt traust sitt til Glistrups. Þetta sætti Kjærsgaard sig ekki við, hún vildi flokksaga, þoldi ekki sérvitringa og uppreisnarfólk í sínum hópi og vildi hafa skýran valdapýramída til að styðjast við.

Þetta endurspeglaðist svo í þeirri hugmyndafræði sem lagt var upp með þegar að Dansk Folkeparti var settur á laggirnar. Segja má að sá flokkur byggist að meira eða minna leyti á Piu Kjærsgaard. Hún samdi reglur flokksins, kom þar á stífum flokksaga þar sem hún áskildi sér þann rétt að geta bæði neitað fólki um aðild og geta hent því beinustu leið út án nokkurrar áfrýjunar. Hún fékk (og fær) að ráða öllu sem hún vildi ráða og hefur aldrei liðið nein frávik frá stífum flokksaga.

Segja má með sönnu að Pia hafi, því miður, reynst ákveðinn ,,trendsætter” þegar kemur að málefnum útlendinga. Þar hafa afar ógeðfelldar og hatursfullar skoðanir hennar í áranna rás smitað út frá sér í dönskum stjórnmálum svo að því er nú þannig komið að nánast allir danskir stjórnmálaflokkar (hugsanlega að Socialistisk folkeparti, Radikale venstre og Enhedslisten undanskildum) eru smitaðir af tortryggnum viðhorfum í garð innflytjenda.

Skoðanir Piu í þessum málaflokki eru einlægar og hafa lítið breyst í áranna rás. Í öðrum efnum fellur hún hins vegar undir svokallaðan popúlisma þar sem að sannfæring hennar í einstökum málum fer mikið til eftir því einu hvað henni sýnist meirihluti dönsku þjóðarinnar kjósa í það og það skiptið.

Almennt séð má þó segja að hún hafi róið inn á mið þar sem að áður voru hefðbundnir kjósendur sitt hvorum megin við miðju og meðal annars hoggið nokkuð mikið í gamalgróinn kosningahóp sósíaldemókrata. Þetta er fyrst og fremst ófaglært fólk, það sem áður var talið til verkamannastéttar, fremur utan af landi en úr stóru bæjunum og meira eldra fólk en yngra.

Þessum hópi finnst hann oft hafa setið eftir í síðnútímavæðingu allra síðustu áratuga með aukinni alþjóðavæðingu, umróti í atvinnuháttum og streymi fólks landa og heimsálfa á milli. Það vill fá gömlu, góðu Danmörk aftur eins og hún leit út í Matador-þáttunum og Húsinu á Kristjánshöfn. Stefna Dansk Folkeparti er meðvitað sérsniðin fyrir þennan hóp en í henni felst andstaða við öll fyrrnefnd einkenni hins síðnútímavædda samfélags: andstaða við Evrópusambandið og ýmsa aðra alþjóðasamvinnu, þjóðernisleg hylling ímyndaðra ,,danskra gilda” og kynding undir hugmyndir um innflytjendur sem þjóðfélagsmein. Hinu síðastnefnda er svo gjarnan stillt upp gegn niðurskurði í velferðarkerfinu, einkum á þjónustu við aldraða, og því haldið fram að innflytjendur sogi allan pening úr velferðarkerfinu.

Þessi uppsetning er svo sem ekkert einstök og á sér samsvörun víða um Evrópu (athyglisvert væri til dæmis að skoða Frjálslynda flokkinn á Íslandi í þessu samhengi). Danska uppskriftin hefur hins vegar heppnast einstaklega vel vegna þess að Pia Kjærsgaard er einkar klókur stjórnmálamaður og virðist kunna sinn Machiavelli ansi vel því að hún er bæði tækifærissinnuð en sér jafnframt ávallt nokkra leiki fram í tímann.

En eins og allir lesendur Furstans hans Machiavelli vita, þá þarf það alls ekkert að fara saman að vera klókur og láta gott af sér leiða. Innlegg Piu Kjærsgaard inn í dönsk stjórnmál hefur þannig einkum einkennst af því að hvetja til fordóma og andúðar á innflytjendum, þeim þjóðfélagshópi sem veikastur er fyrir í hverju samfélagi. Þar hefur hún ekki vílað fyrir sér að snúa út úr staðreyndum og spila á neikvæðar tilfinningar fólks í stað þess að halda sig við málefnalega umræðu.

Í öðrum málaflokkum hefur pólitík Piu Kjærsgaard einnig snúist um fortíðarglýju til löngu horfins samfélags sem aldrei kemur aftur og afneitun á staðreyndum alþjóðavædds samfélags á 21. öldinni. Myndi hugmyndafræði Piu Kjærsgaard komast í fulla framkvæmd myndi blasa við fullkomið gjaldþrot dönsku þjóðarinnar með tilheyrandi handstýringu til gamalla tíma. Danir hafa nú þegar að nokkru leyti sopið seyðið af ógeðfelldri pólitík hennar á sviði innflytjendamála og hafa á undanförnum árum oft uppskorið hneykslan og skömm alþjóðasamfélagsins fyrir brot sín á réttindum innflytjenda og viðhorf gagnvart þeim.

Þetta hefur valdið því að víða hefur hugmyndin um hinn frjálslynda og viðfelldna Dana vikið fyrir staðalmyndinni af hinum þröngsýna og fordómafulla Dana. Þetta er sorglegt, sérstaklega þegar litið er til þess að með þessu hefur Pia Kjærsgaard náð að sverta heila þjóð, þar sem meirihlutinn er þó enn þá jafn indæll og geðslegur og hann hefur alltaf verið.

Ekkert bendir sérstaklega til þess að vegferð Piu Kjærsgaard í danskri pólitík sé lokið. Enginn ætti til dæmis að láta það koma sér á óvart að áhrif hennar muni halda áfram að vaxa og það má til dæmis alveg ímynda sér það að einn daginn nái flokkur hennar alla leið inn í ríkisstjórn og Pia setjist þá í einn ráðherrastólanna.

Áður en það gerist leyfir maður sér hins vegar að vona að danska þjóðin ákveði fljótlega að breyta um stefnu, taki aftur upp sinn viðfelldna og frjálslynda stíl og horfi til framtíðar í stað þess að leyfa mikið lengur tortryggnum afturhaldsöflum Piu Kjærsgaard að ráða miklu meiru en hún hefur í raun umboð til.

Nikolaj Sommer og Sune Aagaard. 2004.
Succes: Historien om Pia Kjærsgaard.
DBC Medier, København.

Birtist á Vettvangur.net 13. júní 2007.

Margir biðu sjálfsagt spenntir eftir bók Guðna enda vakti verk hans um hlutverk Kristjáns Eldjárns í stjórnarmyndunum áttunda áratugarins (Völundarhús valdsins) verðskuldaða athygli árið áður og kenningar hans um Þorskastríðið höfðu þar áður hleypt ferskum andblæ inn í umfjöllun um þá deilu sem allt of lengi hafði verið blinduð af stækri þjóðerniskennd sem yfirskyggði alla hlutlausa, akademíska umfjöllun.

Segja má að á sama hátt og Guðni spann Völundarhús valdsins í kringum dagbókarfærslur Kristjáns Eldjárns þá spinni hann Óvini ríkisins í kringum þau skjöl sem fundist hafa um hleranir á Íslandi á tímum kalda stríðsins. Dagbókarfærslur Kristjáns voru hreinasta gullnáma í sagnfræðilegum skilningi enda má með sanni halda því fram að þær hafi varpað skýrara ljósi og jafnvel ljóstrað upp um atburðarás margra af örlagaríkustu atvikum í stjórnmálasögu áttunda áratugarins á Íslandi.

Því miður reynast hleranaskjölin heldur þynnri þrettándi enda um tiltölulega orðfá og stopul gögn að ræða. Staðan væri væntanlega önnur ef að allur meginþorri gagna ,,Íslensku leyniþjónustunnar“ hefði ekki endað í eldhafi ofan í öskutunnu árið 1976 (meira um það síðar). Guðni lendir því stundum í þó nokkrum vanda við það spinna frásögn í kringum hin stopulu skjöl og niðurstaðan verður því miður oft lítið meira en getgátur í hinar fjölmörgu eyður sem að út um allt eru.

Það sem þó liggur fyrir af gögnum er þó vitanlega afar athyglisvert. Ekki síður er athyglisvert að horfa samfellt á íslenska samtímasögu út frá þessu öryggissjónarhorni. Þar stendur eitt og annað upp úr:

Fyrir það fyrsta er það auðvitað í hæsta máta óforskammað hvernig Sjálfstæðismenn, og fáir aðrir útvaldir, misnotuðu endurtekið vald sitt og urðu í raun „ríki í ríkinu“ þegar þeir beittu flokk sínum í nafni ríkisvaldsins, líkt og tíðkast í alræðisríkjum þar sem ríkisflokkurinn og ríkið renna saman í eitt. Dæmi um þetta er ráðning Hvítliðanna svokölluðu til varnar Alþingishúsinu í átökunum sem brutust út 30. mars 1949 þar sem að ungir Sjálfstæðismenn stóðu vaktina í nafni ríkisins. Annað sláandi dæmi er hvernig embættismenn, trúir Sjálfstæðisflokknum, eyddu skjölum og héldu öðrum leyndum fyrir yfirmönnum sínum, ráðherrum í vinstri stjórn 1956-1958.

Eins er dæmið um leyniþjónustuna auðvitað dæmi um afar ógeðfelld vinnubrögð þar sem unnið var að njósnum og söfnun gagna án þess að fyrir því væri nokkur lagastoð eða vitneskja annarra en örfárra útvalinna. Það að embættismaður taki sér svo að lokum það vald að eyða öllum gögnum sem safnað var á einu bretti undirstrikar einungis ólögmæti starfseminnar. Þau endalok minna raunar meira á fjarstæðukennda atburðarás í John LeCarré-bók en nokkuð sem á að tíðkast í lýðræðislegu samfélagi þar sem fólki ber skylda til þess að starfa eftir lögum og reglulegum en ekki geðþótta.

Þegar rætt er um öryggisráðstafanirnar sjálfar er hins vegar afar auðvelt að segja, nú þegar allt er yfirstaðið, að ekkert hafi gerst og því hafi allar öryggisráðstafanir í kalda stríðinu, sem hér er um rætt, í raun verið óþarfi. Það kallast að vera vitur eftir á. Það verður þannig að teljast skiljanlegt að mörgu leyti að hér hafi verið haft eftirlit með fólki sem líklegt var til að stofna til óeirða. Í bókinni kemur til dæmis fram að aðsúgur var gerður að Bjarna Benediktssyni, bæði árið 1949 og 1968. Eins voru alþingismenn í raunverulegri hættu innanhúss 30. mars 1949. Eftirlit og aðgerðir til þess að verja hagsmuni ríkisins og fulltrúa þess, og eins fulltrúa erlendra ríkja, voru því oft fullkomlega réttlætanlegar. Það má hins vegar deila um aðferðirnar.

Að sama skapi er ástæða til þess að afbyggja þá seinni tíma söguskoðun að íslenskir kommúnistar hafi einungis verið þjóðernissinnaðir málsvarar hinna efnaminnstu í þjóðfélaginu. Vissulega voru þeir það en hugmyndafræðin sem lá að baki beindist líka á stundum að því lokatakmarki að afnema lýðræðisskipulag á Íslandi og koma þess í stað upp sósíalísku flokksræði þar sem enginn flokkur starfar annar en flokkur sósíalista. Þetta orðar Einar Olgeirsson á furðuskýran hátt í grein frá 1937 sem vitnað er til í bókinni (s. 61-62).

Sé litið til umfjöllunar um baráttuaðferðir ungs fólks yst á vinstri kantinum af ’68-kynslóðinni er eins ljóst að ofbeldi og skemmdarverk var hvort tveggja talið til lögmætra aðgerða til þess að koma málstaðnum á framfæri. Það sést til dæmis á aðstoð Ragnars Stefánssonar, formanns Fylkingarinnar, við fyrirhugaða sprengingu á hermannvirkjum í Hvalfirði. Til mikillar mildi mistókst sú hernaðaraðgerð en ef að sprenging hefði orðið er ljóst mannslífum hefði getað verið stefnt í voða.

Svo má það svo sem fylgja í kjölfarið að það er hálf sorglegt fyrir allt baráttufólkið yst til vinstri á þessum árum að fá það staðfest núna eftir á hversu sagan hefur gefið nánast allri þeirra pólitísku hugmyndafræði algjöra falleinkunn. Vissulega hefur sú friðar- og lýðræðishreyfing sem upp úr þessum tíma spratt lagt jarðveginn fyrir það sem síðar hefur komið. En hins vegar er ekki eins víst að allir þeir sem sem virkir voru innan Fylkingarinnar á þessum árum vilji í dag skrifa undir þá róttæku vinstri stefnu sem boðuð var á þessum árum. Eða er einhver enn þá til í að halda því fram að líta eigi upp til Maó, eins mesta fjöldamorðingja 20. aldarinnar, Hó-Chi-Minh, Che Guevara eða annarra boðenda alræðiskerfis kommúnismans? Þeir eru sjálfsagt fáir eftir.

Guðni slær þann varnagla í frásögn sinni að eitt og annað kunni að fara framhjá manni sem fæddur er 1968 og hefur því ekki upplifað kalda stríðið á sinn eigin hátt nema sem barn og unglingur. Því síður hefur sá sem fæddur er árið 1978 (eins og sá sem þetta ritar) forsendur til þess að kveða upp úr með það hver hefur endanlega rétt eða rangt fyrir sér í einstökum álitaefnum sem upp komu iðullega á þessum árum eftir styrjöld og til falls Berlínarmúrsins.

Sjálfsagt er nefnilega sitthvað til í því sem Matthías sagði hér um árið að Kalda stríðið „hefði gert okkur öll að verri mönnum“. Alla vega kallaði hún á ákveðinn taugatitring og hugarástanda sem erfitt getur verið fyrir seinni tíma fólk að setja sig inn í, sérstaklega þegar aðeins ákveðnir afkimar þessara miklu hugmyndafræðilegu átaka eru skoðaðir.

Þó er hægt að finna ákveðna skírskotun við ástandið nú á tímum. Á seinni árum hafa æ oftar sprottið upp áætlanir stjórnvalda hér og þar um að herða eftirlit með borgurum og í því samhengi hefur einnig orðið vart við vinnubrögð sem ekki standast laganna bókstaf (t.a.m. fangelsanir Bandaríkjamanna á meintum hryðjuverkamönnum í leynifangelsum víða um heim). Eins hefur ákveðin róttækni snúið aftur sem sést á þeim fjöldamótmælum sem hafa átt sér stað í borgum víða þar sem hreyfingar sem berjast gegn neikvæðum hliðum hnattvæðingar hafa á stundum stofnað til mikilla óeirða í tengslum við baráttuna fyrir sínum málstað.

Þá má ef til vill segja að „Rússagrýlan“ hafi að vissu leyti snúið aftur sem hin óskilgreinda (eða skilgreinda) ógn – nú í formi hryðjuverkasamtaka sem tilviljanakennt herja á vestrænum slóðum sem og annars staðar.

Hugarástand ógnar er því kannski ekki alls fjarri núna heldur og þess vegna á bók Guðna fullt erindi við samtímann og af henni má sitthvað læra – það ef til vill helst að tortryggni og taugaveiklun á alla bóga er best eytt með því að fara leið laga og reglna í stað þess að herja undir niðri og plotta og stunda leynimökk.

Birtist á Vettvangur.net 26. apríl 2007. 

Franskir fjölmiðlar eru þess vel minnugir nú hvernig franska þjóðin kom gjörsamlega aftan að þeim fyrir fimm árum síðan þegar að Jean-Marie Le Pen skaut Lionel Jospin óvænt ref fyrir rass og komst alla leið í ,,úrslitaleikinn” um franska forsetaembættið. Þess vegna hafa þeir haft allan vara á sér nú, þrátt fyrir að lengi vel hafi enginn lifandi maður látið sér detta í hug að einhver annar en Royal og Sarkozy gæti blandað sér í baráttuna.

Nú er öldin hins vegar önnur og Bayrou er orðinn virkur þátttakandi í baráttunni um sæti í síðari umferðinni og bitur reynslan hefur einnig kennt spekúlöntunum öllum að ekki ber að útiloka hina óútreiknanlegu stærð Jean-Marie Le Pen heldur. Kannanir undanfarinna daga hafa ekkert gert til þess að hjálpa til við að skýra þá mynd sem við blasir.

Allar eiga þær reyndar sameiginlegt að mæla Sarkozy með mest fylgi, Royal næstmest, Bayrou þann þriðja og Le Pen fjórða. En munurinn á könnunum sem birtust í gær var hins vegar allt frá einu prósenti á Royal og Sarkozy og upp í 7,5 og munurinn á Royal og Bayrou í öðru og þriðja sætinu var í sömu könnunum frá tíu prósentum og niður í 2,5. Þetta þýðir með öðrum orðum að skoðanakannanir gefa í raun afar takmarkaða mynd af úrslitum sunnudagsins.

Þetta er kannski ekki undarlegt þegar að nokkur atriði eru höfð í huga. Í fyrsta lagi höfðu nú í vikunni hvorki meira né minna en 35-45% kjósenda ekki enn gert upp hug sinn. Við þetta bætist kerfisbundin skekkja í frönskum könnunum sem að hver og einn könnunaraðili hefur reynt að leiðrétta með eigin aðferðum. Þannig hefur það sýnt sig að kjósendur Le Pen eru oft feimnir við að viðurkenna stuðning sinn við hann þegar spurt er og því þarf að leiðrétta fylgi hans upp á við í könnunum til þess að reyna að fá rétta mynd af stöðunni.

Við þetta bætist að leiðrétta þarf fyrir ákveðna hópa í þjóðfélaginu sem lenda iðullega utan úrtaka í símakönnunum af þeirri einföldu ástæðu að þeir eru ekki með heimilissíma heldur óskráða GSM-síma. Þetta á fyrst og fremst við ungt fólk og innflytjendur. Það er því töluvert flókið að reynast getspakur þegar kemur að því að spá í úrslit sunnudagsins.

Fróðlegt er líka að rýna í þá stöðu sem kynni að koma upp í síðari umferð kosninganna, eins og mál standa í dag. Komist Royal og Sarkozy í seinni umferðina sýna kannanir dagsins og gærdagsins að þau eru allt frá því að vera hnífjöfn með 50% hvort og til þess að Sarkozy hafi sex prósenta forskot. Komist hins vegar Bayrou fram úr Royal á lokasprettinum í seinni umferðina með Sarkozy lítur ekki út fyrir síður spennandi baráttu.

Sá möguleiki hefur raunar ekki verið kannaður eins til hlítar í könnunum síðustu tveggja daga en í einu könnuninni sem að gerir það þá er munurinn fjögur prósent Sarkozy í vil. Sá munur er hins vegar væntanlega innan skekkjumarka og við þetta má því bæta að margar kannanir undanfarið hafa alveg eins sýnt Bayrou í forystu þegar að hugsanlegt einvígi tveggja frambjóðenda í síðari umferðinni hefur verið mælt meðal franskra kjósenda.

Í kvöld er síðasti séns fyrir frambjóðendurna að koma sínum skilaboðum á framfæri því að frá og með miðnætti er enginn kosningaáróður leyfður. Ekki veitir enda frönsku þjóðinni af ró og næði nú um helgina til þess að íhuga besta kostinn í þeirri flóknu stöðu sem upp er komin.

Ein slík bók kom út fyrir einu og hálfu ári síðan og hana las ég síðasta sumar. Hún fjallar um eitt ógeðfelldasta dæmið um þá herferð sem Dansk Folkeparti (flokkur Piu Kjærsgaard sem varið hefur núverandi ríkisstjórn Danmerkur falli síðan 2001) hefur alla tíð stundað gegn innflytjendum í Danmörku. Hér er átt við Louise Frevert-málið svokallaða.

Louise Frevert er þingkona í framvarðasveit Dansk Folkeparti. Henni voru eignaðar flestallar fyrirsagnir í fjölmiðlum haustið 2005 í Danmörku eftir ummæli sem hún lét falla á heimasíðu sinni þar sem hún lagði til að ungir danskir Múslimar sem fremdu smáglæpi yrðu sendir í rússnesk fangelsi þar sem borgaðar yrðu 25 danskar krónur með hverjum og einum. Þetta þyrfti að gera af illri nauðsyn þar sem dönsk lög heimiluðu ekki aftökur og of dýrt væri að nota dönsk fangelsi fyrir þennan þjóðfélagshóp.

Í kjölfarið fylgdi mikil hneykslisalda í dönsku samfélagi fyrir hönd innflytjenda sem þegar höfðu þó mátt ýmislegt ófagurt yfir sig ganga þegar kom að hatursfullum yfirlýsingum danskra stjórnmálamanna í þeirra garð. Hins vegar fylgdu líka í kjölfarið miklar aðgerðir innan herbúða Louise Frevert og hennar flokks við að reyna að hylma yfir og gera sem minnst úr ummælunum alræmdu. Þau voru hið snarasta tekin út af vefsíðu þingkonunnar og síðan fylgdi ferli þar sem að Frevert og flokksfólk hennar reyndi á aumkunnarverðan hátt að fjarlægja sjálft sig allt meira og meira frá því sem sagt var.

Allt þetta rekur Rune Engelbreth Larsen í umræddu kveri um málið. Ritið er mikilvæg heimild um þetta mál þar sem að Larsen rekur málið nákvæmlega frá upphafi til enda og lætur Frevert ekki komast upp með neinn moðreyk. Hann sýnir auðveldlega fram á hversu mikinn ræfildóm Frevert sýndi í þessu máli öllu en einnig hversu auðveldlega fjölmiðlar gleypa oft við lélegum réttlætingum stjórnmálamanna sem uppvísir hafa orðið að alvarlegu dómgreindarleysi í starfi sínu.

Larsen hefði reyndar að ósekju mátt stytta ögn mál sitt, umfjöllun um atburðarásina alla er óþarflega ítarleg á köflum og eins gætir ákveðins einstrengingsháttar hér og þar hjá höfundi. En þrátt fyrir það er ekki hægt annað en að hrósa Rune Engelbreth Larsen fyrir það þarfa verk að láta Louise Frevert ekki sleppa svo billega (svo slett sé á dönsku) og sýna henni og öðrum að svona lagað á maður auðvitað alls ekki að komast upp með þó að allt of margir gerir það raunar.

Ekki er hægt að ljúka umfjöllun um bók Larsen án þess að geta frábærs eftirmála bókarinnar en þar tekur höfundurinn saman, á heilum 17 blaðsíðum, öll svæsnustu dæmi um hatursfull ummæli danskra stjórnmálamanna undanfarin ár um fólk af erlendum uppruna í dönsku samfélagi. Sjálfsagt væri hægt að gefa út heila símaskrá með öllum þeim dæmum sem flokkast gætu undir neikvæð ummæli danskra stjórnmálamanna um fólk af erlendum uppruna í Danmörku en þessi dæmi eiga það öll sameiginlegt að vera svo ofboðslega ógeðfelld að hin alvarlega líking við ummæli nasista um Gyðinga verður allt í einu mjög viðeigandi.

Til upplýsingar hefur höfundurinn einnig safnað þessum ummælum saman á vefsíðu sinni og þar má einnig sjá orð sem fallið hafa síðan að bókin var skrifuð haustið 2005. Tengil á ummælin ógeðfelldu má finna hér. Haldið ykkur:

http://www.humanisme.dk/hate-speech/index.php

Birtist á Vettvangur.net 27. mars 2007.

Segja má að Paul Auster leiti að vissu leyti nokkuð til upprunans sem skáldsagnahöfundur í nóvellu þessari. Hann hafði að vissu leyti slegið nýjan tón sem rithöfundur með hinni gamansömu Brooklyn Follies þar sem einhver hitti naglann á höfuðið þegar að hann sagði að Paul Auster væri farinn að skrifa bækur sem væru eins og Woody Allen-myndir (og ekkert nema gott um það að segja enda Brooklyn Follies frábær bók). Travels in the Scriptorium hefur hins vegar fremur yfirbragð New York-þríleiksins og kannski þá helst Ghosts, annars hluta þríleiksins – svona fljótt á litið, alla vega.

Auster fer reyndar alls ekki leynt með tengingu í fyrri verk í þessari nýjustu bók sinni. Hann gengur reyndar svo langt að kynna til sögunnar fjölmargar af söguhetjum annarra skáldsagna sinna, sem ýmist koma beint við sögu eða standa í bakgrunninum. Raunar minnir mig að ég hafi lesið viðtal við Auster í fyrrasumar þar sem að því var velt upp hvort að hann væri í raun að tengja allt höfundarverk sitt í eina, stóra og mikla sögu. Það verður spennandi að fylgjast með því hvert sú hugsanlega stefna hans leiðir hann í næstu verkum.

Ekki er alla vega annað að sjá en að henni sé haldið við í augnablikinu því að nýjasta verkefni rithöfundarins fræga er kvikmyndin The Inner Life of Martin Frost sem dyggir lesendur Austers muna kannski eftir sem kvikmynd sem kom fyrir í The Book of Illusions, skáldverki Austers frá 2002.

Travels in the Scriptorium er annars hálfgert stofudrama sem fjallar um hinn gleymna Mr. Blank sem vaknar einn daginn í herbergi þar sem hann kannast ekkert við sig og dagurinn sem í hönd fer gengur út á það að rifja upp og passa sig á því að gleyma því þó ekki sem nýbúið er að minna hann á. Mr. Blank lifir því í ruglingslegri veröld á mörkum veruleika og ímyndunar og segja má að Auster takist að smita lesandann af sömu tilfinningu.

Í það minnsta þurfti ég að hafa mig allan við til þess að ráða þær gátur og þær vísanir sem Auster leggur reglulega fyrir lesandann. En kannski danski upplesturinn (sem annars var til mikils sóma) flæki málin fyrir þann sem ekki drakk dönskuna með móðurmjólkinni, svo og hlustunin í stað lestrarins. Eða kannski er maður bara ekki nógu víðlesinn eða gáfaður (svo sem ekki í fyrsta skiptið sem það gerist)!

Hvað sem því líður þá verður ekki sagt að hér sé á á ferðinni neinn burðarbiti í ritverki Paul Auster. Því miður, verð ég því að telja Travels in the Scriptorium til síðri verka Auster, af þeim sem ég hef yfir höfuð lesið.

Vonandi tekst Auster betur upp í næsta verki þar sem hann heldur ef til vill áfram hinu stóra ætlunarverki sínu að búa til eina og stóra Paul Auster-epík úr ritverki sínu.

Leikritið hefur áður farið sigurför um landið. Á síðasta ári var það leikið víða um land en þá var Björn Ingi Hilmarsson í aðalhlutverki uppfærslu gamanleiksins í Reykjavík. Þar áður var leikritið sýnt með Halldór Ásgrímsson í aðalhlutverki vorið 2003.

Sýnt var fyrsta atriði úr verkinu á nýju leikári í gærkvöld þegar að aukaleikarinn Siv Friðleifsdóttir þóttist ætla að slíta stjórnarsamtarfi við stóra flokkinn ef ekki væri farið að skýrum kröfum litla flokksins. Atriðið vakti mikla kátínu víðast hvar þó að einhverjir hafi haft það á orði að ef til vill væru brandarar verksins orðnir nokkuð útþvældir.

Sýningar standa yfir til 12. maí en þá verður þeim snarlega hætt.

* Rétt er að geta þess fyrir viðkvæmar og óákveðnar sálir að atburðir verksins eiga við engin rök að styðjast í raunveruleikanum og að allar skoðanir persóna leikritsins eru einungis hugarburður og engan veginn á ábyrgð Framsóknarflokksins eftir að sýningum lýkur.

Birtist á vefsíðunni Vettvangur.net 3. mars 2007.

Deila um Ungdómshúsið á Jagtvej 69 á Norðurbrú Kaupmannahafnar hefur staðið um árabil og nokkur ár eru síðan að húseignin var seld og unga fólkinu var gert að yfirgefa staðinn. Fyrir því voru gild rök: mikill bruni átti sér stað í húsinu fyrir áratug eða svo og við það bættist skömmu síðar að sveppasýkingar varð vart í því þannig að ekki var mælt með því til mannvista. Af þessum ástæðum, og öðrum, seldu bæjaryfirvöld því húsið einkaaðila fyrir nokkrum árum en buðu unga fólkinu þess í stað önnur úrræði.

Unga fólkið hefur þó þráast við og þverneitað öllum slíkum gylliboðum. Lengi vel hefur málstaður þeirra þó notið ákveðinnar samúðar hjá vissu hlutfalli Kaupmannarhafnarbúa en ofbeldisaðgerðir og eyðileggingarbylgja ungmennanna undanfarin misseri hefur smám saman orðið til þess að nú standa ekki nema örfáir eftir í þeim hópi sem styður málstað baráttufólksins í Ungdómshúsinu.

Síðustu dagar hafa svo endanlega fyllt mælinn. Í dag er leitun að þeim Kaupmannahafnarbúa sem ekki er búinn að fá sig fullsaddan af krakkaskrílnum sem veður uppi með vandalisma og boðar til stríðsástands á götum úti. Sá má enda vera ansi hreint umburðarlyndur sem finnst í lagi að beita vopnum, brenna bíla, stunda innbrot og rústa húseignum og hika ekki við að leggja líf fjölda fólks í hættu bara vegna þess eins að mann langar svo mikið að halda í gömlu félagsmiðstöðina sína.

Unga fólkið sem fyrir stríðsástandinu stendur, eða styður við bakið á því, virðist undarlega ábyrgðarlaust og firrt gagnvart öllu öðru en eigin heimtufrekju. Ekkert þeirra virðist til dæmis hafa spurt sig hvernig danskt þjóðfélag liti út ef að allir hópar sem telja sig hlunnfarna í húsnæðismálum gripu til sömu aðgerða. Ekkert þeirra virðist spyrja sig þeirrar spurningar hvernig þeim fyndist að sjá á eftir eigin reiðhjóli í bál á götuvígi í slíkum átökum eða ef hópar hertækju unglingaherbergið þeirra og skildu þar allt eftir í rjúkandi rúst.

Ofbeldi er aldrei réttlætanlegt. Stundum er þó hægt að setja sig inn í ákveðnar aðstæður þar sem að viðvarandi kúgun og misrétti verður til þess að fólk telur nauðsynlegt að grípa til átaka til þess að berjast fyrir grundvallarréttindum sínum eða hreinlega réttinum til lífs fyrir sjálft sig og sína.

Það er þó í hæsta máta hlálegt að bera aðstæður unga fólksins saman við slíka grundvallarbaráttu fólks í raunverulegri nauð. Fullyrða má að fá ríki heims búi ungu fólki jafn góð kjör og velferðarríkið Danmörk. Yfirvöld hafa komið fram af virðingu og aðdáunarverðu langlundargeði við hópinn í Ungdómshúsinu og hafa verið tilbúin til að teygja sig jafnvel lengra en góðu hófi gegnir til þess að koma til móts við kröfur hans.

Unga fólkið hefur því enga hugmyndafræði á bak við sig í baráttu sinni. Engar háleitar hugsjónir fyrir bættum heimi. Enga baráttu fyrir málstað þeirra sem minna mega sín. Ekkert slíkt. Það brýtur bara og bramlar af því að það heimtar að fá að eiga hús sem það á ekki.

Af þessu leiðir að samúð borgarbúa er löngu uppurin. Þess vegna standa Kaupmannahafnarbúar staðfastir með lögreglunni, Ritt Bjerregaard og borgarstjórn hennar og öðrum útvörðum lýðræðis og réttinda borgaranna gegn vandalistunum heimtufreku þessa dagana hér í höfuðborginni dönsku.

Birtist á Vettvangur.net 3. mars 2007.

En allt er þetta nú meira og minna þekkt áður – þ.e. að ríki heimsins hafi að mestu leyti brugðist illilega þeirri skyldu sinni að koma Gyðingum til aðstoðar þegar að mest á reyndi í Heimsstyrjöldinni síðari.

Maður spyr sig hins vegar hver tilgangurinn sé með því að rifja upp slíkar sögulega staðreyndir ef ekki er ætlan fólks að læra neitt á neinu. Það er því ekki óeðlilegt að maður segi við sjálfan sig: ,,Segir hver?!” þegar að skrifað er í dönsk blöð af hneykslan um hversu skeytingarlausir Bandaríkjamenn voru gagnvart dauðadæmdum hópi fólks fyrir 65 árum. Greinin í Nyhedsavisen klikkaði nefnilega illilega á því að setja hlutina í samhengi við nútímann.

Þessar fréttir af skjölum fjölskyldu Önnu Frank berast nefnilega á sama tíma og danska stjórnin hefur náð að koma fjölda flóttamanna sem fá hæli í Danmörku niður fyrir öll fyrri lágmörk og á sama tíma eru hugmyndir viðraðar um að framlög til þróunarsamvinnu beri líka að skera niður. Og enn síður geta raunar íslensk stjórnvöld hreykt sér af miklum náungakærleik: á árabilinu 1996-2005 sá ein ríkasta þjóð í heimi sér einungis fært að taka á móti 247 flóttamönnum. Það var allt og sumt á heilum áratug!

Er nema von að maður spyrji sig hvað hafi í raun breyst á öllum þessum áratugum sem liðnir frá því að skellt var skollaeyrum við neyðarópum Gyðinga? Hvað er að marka það þegar að vel stæðar þjóðir lýsa því hátíðlega yfir að slíkt megi aldrei endurtaka sig á sama tíma og þær loka augunum fyrir ,,Önnum Frank” samtímans út um allan heim og þrábeiðnum þeirra um hæli frá ofsóknum heima fyrir? Höfum við í rauninni nokkuð lært og meinum við yfirleitt eitthvað með vel þekktum frösum á borð við ,,Aldrei aftur!”?

Raunar varð grein áðurnefnds Cohens eitt sinn tilefni slíkra vangaveltna hjá mér. Tilefnið var sá fráleiti málflutningur í kjölfar hryðjuverkanna í Lundúnum í júlí 2005 að fremur ætti að leita að sök og skýringu hryðjuverkanna hjá Tony Blair og öðrum slíkum í stað þess að ásaka sjálfa morðingjana og þau ofbeldisfullu öfl sem að baki þeim standa um fjöldamorðin sem þeir frömdu.

Þar vitnaði ég í Nick Cohen og bætti við að sérstakur þungi væri í hans gagnrýni þar sem að hann hefði um árabil verið einn þekktasti gagnrýnandi Tony Blair og hans New Labour-stefnu. Það byggði ég bókinni Pretty Straight Guys sem ég hafði keypt mér á ferð til Lundúna þar sem hún hafði verið auglýst sem eins konar bresk útgáfa af Stupid, White Men eftir Michael Moore. Eins og Moore gerði gagnvart sínum æðsta valdhafa, þá finnur Cohen í bókinni Tony Blair og stefnu hans allt til foráttu. Bókin reyndist hins vegar vera fremur torlesin og lítt áhugaverð og því lagði ég hana frá mér eftir aðeins nokkra tugi blaðsíðna.

Það sem ég hins vegar ekki vissi við skrif greinar minnar í júlí 2005 var að Nick þessi Cohen virðist heldur betur hafa beygt til hægri í pólitískum skoðunum sínum síðan að hann fór mikinn gegn meintri sókn Blairs í þessa sömu hægri átt í bókinni Pretty Straight Guys. Í umfjöllun um nýju bókina á Guardian-vefnum og kafla úr bókinni sem þar birtist einnig kemur nefnilega fram að Cohen hafi í aðdraganda innrásarinnar í Írak 2003 snúist á sveif með stuðningsmönnum innrásarinnar.

Um tildrög þessa stuðnings Cohens má nokkuð lesa í þessu bókarbroti sem birtist á Guardian-vefnum þó að þar sé raunar meira lagt út frá andstöðu vinstri manna við þessa sömu innrás. Og hafi ég verið sammála Cohen fram að því um þessa stórundarlega tvöfeldni sumra á vinstri vængnum til þess að verja stundum harðstjórnir þá verður eiginlega að segja að þaðan í frá skilur loks á milli.

Af þessu bókarbroti að dæma þá setur Nick Cohen andstöðuna við stríðið nefnilega upp á afar skrumskældan hátt, sérlega þegar hann fer að gera því skóna að sá metfjöldi sem safnaðist saman til þess að mótmæla stríðinu í Bretlandi og víðar um lönd laugardaginn 15. febrúar 2003 hafi í raun verið að lýsa yfir stuðningi við Saddam Hússein og hans stjórnarhætti!

Þessi röksemdafærsla Cohens nær auðvitað ekki nokkurri átt. Hún byggir á þeirri haldlitlu lógík að óvinur óvinar þíns sé endilega vinur þinn. Fólk geti þannig ómögulega verið bæði á móti stríðinu og Saddam Hussein, rétt eins og um fótboltaleik sé að ræða þar sem þú einfaldlega bara verður að halda með öðrum liðinu. Óhætt er enda að fullyrða að afar lítill hluti af þeim gríðarmikla fjölda sem mótmælti innrásinni í Írak og enn er á móti stríðsrekstrinum þar taki þessa gagnrýni Cohens sérstaklega til sín.

Engan hef ég að minnsta kosti þekkt eða heyrt sérstaklega um sem talaði gegn innrásinni en bar eitthvað í bætifláka fyrir Saddam Hússein og hans ógnarstjórn. Fólk gagnrýndi innrásina, og gagnrýnir enn, vegna þess að hún var algjörlega ástæðulaus, ótímabær og líkleg til að hafa í för með sér meiri hörmungar fyrir íbúa Íraks en þeir þó upplifðu undir stjórn harðstjórans Saddams Hússeins. Allt þetta hefur betur og betur komið á daginn eftir því sem á atburðarásina hefur liðið.

Sú staðhæfing Cohens að andstaðan við stríðið hafi einungis verið bundin við vinstri menn nær ekki heldur miklu flugi. Vinstri menn geta að vísu verið stoltir yfir því að hafa myndað kjarnann í hópi andstæðinga innrásarinnar um veröld víða. Andstaðan náði hins vegar mun víðar og þar má til dæmis nefna andstöðu ýmissa þjóða eins og til að mynda þeirrar íslensku þar sem að ég man ekki betur en að andstaðan hafi verið rífleg 80%. Og ekki voru 80% Íslendinga vinstri menn þarna síðla veturs 2003 fremur en endranær.

Eins má nefna vel rökstutt mat ýmissa sérfræðinga í aðdraganda innrásarinnar, mat sem fyrst og fremst byggðist á fræðilegum ígrundunum. Hafi hins vegar átt að spyrða þá fræðimenn sem í hlut áttu á pólitískan bás er alveg ljóst að fræðimennirnir komu úr öllum áttum. Einn þeirra var til dæmis hinn heimsfrægi alþjóðastjórnmálafræðingur John Mearsheimer. Mearsheimer hefur oftast verið talinn til nýraunsæisstefnu í stjórnmálafræðum en sú stefna hefur nú ekki beint þótt loða við vinstri sinnaða fræðimenn.

Sama máli gegnir um þá alþjóðlegu eftirlitsmenn sem mæltu eindregið gegn þörfinni á stríðsrekstri á hendur írökskum stjórnvöldum. Til dæmis er afar ólíklegt að gamli sænski hægrimaðurinn Hans Blix myndi taka því þegjandi að vera afgreiddur sem vinstri maður bara sisona vegna efasemda hans um réttlæti og gagnsemi innrásarinnar.

Fleiri dæmi þessu máli til stuðnings mætti svo sem nefna en frekari sannana þarf vart við. Nick Cohen hefði því átt að velja erindi sínu örlítið betra dæmi og nota aðra leið til rökstuðnings en barnalega tvíhyggju sem engu vatni heldur.

Rétt er þó að taka enn einu sinni fram í lokin að þessar vangaveltur byggjast einungis á því bókarbroti sem birt var á Guardian-vefnum um daginn og því má vera að önnur mynd blasi við í samhengi bókarinnar í heild.

Birtist á Vettvangur.net 13. febrúar 2007.

Að lokum féll þessi kenning þó eins og aðrar þær spilaborgir sem reistar höfðu verið meðan beðið var í óþreyju eftir salómonsdómi akademíunnar. Kenningin góða varð hins vegar til þess að nafn pólska blaðamannsins Ryszard Kapuscinski blandaðist óvænt sterklega inn í umræðuna um hugsanlega Nóbelsverðlaunahafa. Margir hugsuðu nefnilega með sér: Ef einhver á skilin æðstu bókmenntaverðlaun heims fyrir óskálduð verk þá er það Kapuscinski.

Nú er ljóst að ekkert verður af neinu slíku því að á þriðjudaginn í síðustu viku bárust fréttir af því frá Varsjá að Kapuscinski hefði látist úr hjartaáfalli, 74 ára gamall.

Ryszard Kapuscinski er lítt kynntur Íslendingum, þó er hann einhver þekktasti alþjóðlegi fréttaritari síðustu áratuga og bækur hans eru oftar en ekki settar í flokk með bestu dæmum sem fyrirfinnast um það sem af sumum er kallað bókmenntaleg blaðamennska (e. literary journalism) en af öðrum ný-blaðamennska (e. new journalism).

Sárafátækt og stalínismi
Kapuscinski fæddist 1932 í borginni Pinsk sem þá var í austurhluta Póllands. En hræringar styrjalda og skákir stórvelda sviptu landamærum Póllands svo til og frá að borgin tilheyrir nú Hvíta-Rússlandi eftir áratugalanga veru innan Sovétríkjanna. Kapuscinski ólst upp við sömu kröppu kjör og einkenndu þennan landshluta og hefur á seinni árum minnst þess að hafa gengið um skólaus, jafnt að vetri til sumri, og að matur hafi oft verið af mjög skornum skammti. Heimsmynd Kapuscinskis og samborgara hans í Pinsk takmarkaðist við sjóndeildarhring heimabæjarins og næsta nágrennis og öll uppfræðsla sem bauðst var í formi stalínísks heilaþvottar í anda tímanna á þessum slóðum þar sem stálgreipar Sovétsins í austri voru alltumlykjandi.Hann hóf feril sinn í blaðamennsku í heimalandi sínu aðeins 18 ára gamall. Þegar að hann fór að hljóta almennt hrós fyrir störf sín mannaði hann sig upp í að banka upp á hjá ritstjóra sínum og spyrjast fyrir um verkefni utanlands. Hann langaði til að skoða heiminn en hafði svo sem ekkert meira í huga en að komast bara í eitt einasta skipti yfir landamærin, t.d. til Tékkóslóvakíu. Í stað þess var hann sendur alla leið til Indlands í sína fyrstu ferð til útlanda.

Kapuscinski hefur lýst því hvernig fjarlægar slóðir eins og Indland, Afríka og Kína orkuðu ekki á hann á þessum tíma eins og lönd af þessum heimi heldur fremur sögusvið ævintýra og flökkusagna. Stökkið var því ansi stórt fyrir ungan Pólverja að fljúga yfir hálfan hnöttinn yfir í veruleika sem var eins ólíkur og unnt var því sem hann átti að venjast heima við. Í nýjustu bók Kapuscinski, Á ferð með Heródótusi (2004), eru frásagnir hans af þessari fyrstu ferð sinni og þeim sem fylgdu næstu misserin á eftir.

Hann segir frá því hvernig honum leið eins og barni sem skilið er eftir á víðavangi þegar að komið var til Indlands. Hann hafði engan sér til halds og trausts, kunni ekki stakt orð í ensku og þurfti virkilega að taka á honum stóra sínum til þess að leysa úr einföldustu verkefnum, eins og að komast að því hvernig hann ætti að verða sér út um gistingu, fæði og, síðast en ekki síst, miða heim þegar að hann væri búinn að viða að sér nægu efni fyrir blaðið sitt heima í Póllandi.

Lifað og hrærst í Suðrinu
Bjargarlausi Pólverjinn ungi átti þó eftir að mannast fljótt og nokkrum áratugum síðar voru þeir vandfundnir í hans stétt sem voru orðnir jafn sjóaðir af volki við erfiðustu aðstæður á fjarlægum slóðum og í stríðshrjáðum löndum. Áður en yfir lauk á áratugalöngum ferli hans hafði hann upplifað 27 valdarán og stjórnarbyltingar, óteljandi borgarastríð og horft upp á mikla grimmd og eymd en einnig upplifað fagrar og fjölbreyttar hliðar daglegs líf í Suðrinu sem sjaldan er sagt frá í vestrænum fjölmiðlum.Kapuscinski gerði það að reglu sinni að reyna að haga lífi sínu eins og heimafólk til þess að öðlast sem bestan skilning á tilveru þess og heimsmynd. Hann nálgaðist fólk hægt og hljóðlátt, spurði ekki margra spurninga en hlustaði þess í stað og nam og skráði svo hjá sér eftir á það sem honum þótti markvert í hverju tilviki fyrir sig. Hæglætið kom þó ekki í veg fyrir að hann kastaði sér hvað eftir annað óhindrað út í lífshættulegar aðstæður. Hann var oftar en einu sinni handtekinn og dæmdur til dauða, lenti ósjaldan í hringiðu skotbardaga og annarra átaka og þar að auki var hann oft nær dauða en lífi vegna óblíðra aðstæðna, sjúkdóma eða hitabeltisdýra sem vildu hann feigan.

Þrátt fyrir þessar svaðilfarir eru bækur Kapuscinski engin “Indiana-Jones-ævintýri”. Þær hafa frekar verið sagðar vera í ætt við fyrrnefndar stefnur ný-blaðamennsku eða bókmenntalegrar blaðamennsku en segja má að báðar stefnur lýsi því hvernig fræðilegur texti er framsettur með stílbrögðum og svip skáldaðra verka. Sviðsetningar fá mikið rými, smáatriðum og hversdagslegum viðburðum er lýst til þess að varpa ljósi á stærri veruleika og höfundur reynir að nálgast þær manneskjur sem hann dregur upp mynd af á svipaðan hátt og skáldsagnahöfundur gerir með söguhetjur sínar. Stundum verður textinn svo lýrískur að hann verður einna líkastur prósaljóði. Sjálfur tók Kapuscinski að hluta til undir þessa skilgreiningu á eigin verkum en bætti því við að hann hefði í bókum sínum verið nokkuð að reyna sig við stílbrögð ritgerðarinnar til þess að búa efni sínu sem hentugast form.

Kapuscinski og Afríka
1958 kom Kapuscinski fyrst til Afríku. Eftir það má segja að sú álfa hafi orðið hans helsti vettvangur þó að hann hafi fjarri því einangrað sig við ferðalög og fréttaskrif frá Afríku. Fréttaskýringar frá sjálfstæðisbylgjunni sem fór yfir álfuna um það leyti sem Kapuscinski kom þangað fyrst og næstu áratugi á eftir urðu meginviðfangsefni fréttaskrifa hans sem og bóka. Hann fylgir eftir þeirri bjartsýni og von sem leikur um Afríku á fyrstu árum sjálfstæðisbylgjunnar miklu og til þess tíma á sjöunda og áttunda áratugnum þegar gleðin og trúin á framtíðina hafði víða breyst í vítahring vonleysis eftir ótal borgarastyrjaldir, valdarán og eymd sem hefur látið fá lönd í álfunni ósnert.

Þessi þróun er vel greinanleg í tveimur söfnum frásagna sem út hafa komið eftir hann, Fótboltastríðinu (1978) og Svartviði (1998). Sögusvið flestra frásagnanna í bókunum tveimur er Afríka. Það sveiflast frá lýsingum á miklum leiðtogum á borð við Nkrumah og Lumumba til frásagna af lífi venjulegs fólks; lestarferðum með heimafólki í Senegal, kjörum flóttamanna í búðum í Eþíópíu eða daglegu streði gullgrafara í Níger. Sé sagnaþáttum bókanna tveggja raðað í tímaröð má kannski segja að myndin líti ekki vel út með Ghana vonglaða 1958 í fyrstu frásögnum Kapuscinski en hryllileg þjóðarmorð í Rúanda og Búrúndí 1994 í þeim síðustu. Ekki verður heldur myndin fegurri við lestur bókarinnar Enn einn dagur lífs (1976) þar sem Kapuscinski beinir sjónum að upplifun sinni á upphafsmánuðum borgarastyrjaldarinnar í Angóla.

Myndin er þó fjarri því að vera svo einsleit að hún byggist einungis á hinu versta sem hent hefur álfuna á síðustu áratugum. Í bókum Kapuscinski eru einnig ótal dæmi um þau mörgu gæfuskref sem stigin hafa verið um alla Afríku frá fyrstu skrifum hans um álfuna. Mikilvægasta áminning Afríkusagna Kapuscinski er þar að auki sú að alhæfingar eiga ekki við þegar rætt er um jafn víðfeðman heimshluta og álfan er. Afríka er, þrátt fyrir allt, jafnfjölbreytt og ólík innbyrðis og aðrar álfur heimsins og því er það jafngróf einföldun að tala um alla hluta hennar í sömu andrá og það væri að leggja aðstæður á Íslandi og í Aserbaídsjan að öllu saman, bara af því að ríkin eru teiknuð inn í sömu heimsálfu í kortabókum.

Snilldarbrögð allegóríunnar
Kapuscinski er ekki einungis frægur fyrir frásagnir sínar af lífinu og tilverunni í Afríku og víðar í Suðrinu. Nafn hans er einnig oft nefnt þegar talað er um allegórískar bókmenntir síðari ára. Um svipaðar mundir og mikil umbrot áttu sér stað í Póllandi og félagar í Samstöðu undir forystu Lechs Walesa kröfðust lýðræðisumbóta af moskvuíhaldinu í Varsjá þá beitti Kapuscinski sínum eigin aðferðum til þess að hæðast og ráðast að einvöldunum í landi sínu. Í stað þess að fara í beina baráttu gegn yfirvöldum heimalandsins skrifaði hann sögur af fáránleika og grimmd einræðisherranna Múhammeðs Reza Pahlavi Íranskeisara (Keisari keisaranna , 1982) og Haile Selassie Eþíópíukeisara (Keisarinn , 1978).

Pólverjar voru eftir áratugaundirokun einræðisafla auðvitað orðnir þrautþjálfaðir í að lesa á milli línanna í skrifum landa sinna og greina það sem ekki síst var við átt og áttu ekki í nokkrum erfiðleikum með að sjá þá sneið sem Kapuscinski sendi stjórnvöldum í bókunum tveimur. Stjórnvöld í Póllandi áttu hins vegar erfitt með að athafna sig þó að þeim hefði verið tilgangurinn að fullu ljós enda vafasamt fyrir þau að setja sig upp á móti bókum þar sem harðstjórnir úti í heimi voru fordæmdar, sérstaklega í tilviki hins bandarísk-studda Íranskeisara.

Raunar ætlaði Kapuscinski að fullkomna þríleik sinn með portrettum af einræðisherrum með bók um úganska harðstjórann Idi Amin en önnur meira aðkallandi verkefni voru farin að toga hann til sín undir lok níunda áratugarins. Þegar þarna var komið sögu var austurblokkin farin að sýna á sér veikleikamerki og allegórískar árásir gegn henni ef til vill ekki jafn aðkallandi og áður. Þess í stað fór sjálft hrunið á austurblokkinni að fanga æ meiri athygli Kapuscinski og segja má að frá þeirri stund hafi það tímabil hafist á ferli hans sem hélst allt til æviloka þar sem hann færðist nær og nær sínum eigin slóðum og uppruna.

Þegar Austur-Evrópuþjóðirnar hófu hver af annarri að losa sig undan tökum kommúnískra leppstjórna sinna fór Kapuscinski að verða þess æ betur áskynja að hann kynni að vera að upplifa jafnsögulega tíma í sínum heimshluta og hann upplifði í Afríku nokkrum áratugum áður þar sem leppríkin væru ekki bara að losa tökin heldur stæði heimsveldið sjálft líka á brauðfótum. Hann ákvað frá og með 1989 að fara nokkra leiðangra til Sovétríkjanna sjálfra og fylgjast með hraðri hnignun báknsins mikla og viðbrögðum almennings og ráðamanna við ástandinu. Í upphafi var auðvitað engan veginn fullljóst hvaða stefnu atburðarásin myndi taka en þegar sú niðurstaða var ljós að Sovétríkin yrðu leyst upp, nánast í frumeindir sínar, þá ákvað Kapuscinski að fylgja líka eftir fyrstu tveimur árunum eftir að Sovétríkin breyttust í lausbeislað bráðabirgðaástand sem fékk nafnið Samveldi sjálfstæðra ríkja.

Niðurstaðan var bókin Heimsveldið (1993) sem ef til vill var persónulegasta bók Kapuscinski til þess tíma. Sjónarhorn hans hafði breyst frá fyrri bókum. Hann fór frá því að vera áhorfandi að miklum þjóðfélagsbreytingum í lífi fjarlægra þjóða til þess að upplifa hnignun og fall þess stórveldis sem hann sjálfur hafði verið undir járnhælnum á sem þegn eins leppríkja Sovétvaldsins. Hann slær strax persónulega tóninn í upphafi frásagnarinnar þegar hann dregur upp mynd af ógninni skelfilegu úr austri sem ræðst inn í heimabæ hans þegar hann er sjö ára barn. Sovéskir herir fara þá um og skilja eftir sig sviðna jörð, drepa og hafa á brott fólk sem síðan sást aldrei aftur. Þetta ógnvænlega upphaf kallast síðan sterklega á við þá laslegu og hjákátlegu mynd af stórveldinu sem dregin er upp af síðustu dögum þess þegar ekkert stendur eftir nema sjálfsblekkingin ein um það að líkið andi enn.

Aftur til upprunans
Kapuscinski sendi reglulega frá sér efni á móðurmáli sínu en nokkur bið hefur orðið á því á allra síðustu árum að verk eftir hann sé sett í alþjóðlega dreifingu. Á síðustu misserum hefur hins vegar þýðing á fyrrnefndri bók hans, Á ferð með Heródótusi , komið út á sífellt fleiri tungumálum. Þar færist Kapuscinski enn nær sjálfum sér og uppruna sínum. Þættirnir í þessari síðustu þýddu bók hans tengjast flestir mótun hans sem erlends fréttaritara og segja frá upphafi ferilsins, meðal annars Indlandsferðinni sem greint var frá í upphafi þessarar greinar. Inn í frásögnina blandar hann svo sagnaþáttum af Heródótusi, forn-gríska sagnaritaranum sem Kapuscinski segir ekki einungis vera sinn helsta áhrifavald heldur einnig sinn dyggasta förunaut í áranna rás.Þótt Kapuscinski hafi verið kominn vel á áttræðisaldur var hann fjarri því hættur að skrifa. Raunar bentu nýleg viðtöl við hann til þess að enn hefði hann verið að færast nær eigin uppruna því að hann sýndi örlögum Pinsk, gamla heimabæjarins síns, sífellt meiri áhuga og útilokaði ekki að sögur þaðan yrðu efni einhverra af hans næstu bókum. Aðdáendur Kapuscinski halda sjálfsagt í þá von að hann hafi skilið handrit slíkrar bókar eftir fullklárað þannig að hún megi koma út nú eftir dauða hans og marki þar með lokakaflann í hans höfundarverki. Það væri viðeigandi að þannig lokaðist hringur Ryszard Kapuscinski og það sannaðist enn einu sinni að hver vegur að heiman er að lokum vegurinn heim.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 3. febrúar 2007.

Gallinn við málflutning Chomskys er kannski sá sami og oft verður hjá réttlætissinnuðum vinstri mönnum sem kannski hafa verið aðeins of uppteknir við að grafa upp ljóta hluti árum saman. Þeir öðlast fyrir vikið það sem á ensku kallast ,,selective memory” og muna bara eftir því ljóta og verða fyrir vikið svolítið sinikal svona og halda að allt sem allir gera stafi alltaf af illum hvötum. Annar galli Chomskys, sem líka skrifast á marga yst á hægri vængnum, er að gera minna úr illvirkjum annarra en þeirra sem mest völd hafa og að taka afstöðu með nánast öllum sem eru óvinir USA. Verður að einhvers konar: Óvinur óvinar míns er vinur minn. Til dæmis er erfitt að taka til sín það sem hann segir um loftárásir NATO á Kosovo 1999. Þar gerir hann lítið úr glæpum Milosevic og Serbanna og það er ljótt að heyra enda stóð Milosevic í þjóðernishreisnunum. Fróðlegt hefði líka verið að heyra mat Chomskys á því ef NATO hefði ekki hoggið á hnútinn í þessu tilviki.

Imperial Ambition er þó um margt áhugaverð lesning.

Danska DR-samsteypan og sænsku SVT (sjónvarpið) og SR (útvarpið) eru, öfugt við RÚV, upplýsandi og með eindæmum vandaðir fjölmiðlar sem miðla menningu og samfélagsumræðu til landa sinna með miklum metnaði á öllum sviðum. Þær útvarps- og sjónvarpsstöðvar sem að sænsku og dönsku ríkisfjölmiðlarnir reka eru góð dæmi um þetta. Ekki síðra er þó að fylgjast með því hversu vel þessir fjölmiðlar fylgjast með straumum nútímans og skilgreiningum á því hvernig fjölmiðlun dagsins í dag fer fram.

Ég nefni hér aðeins eitt dæmi:

Nú á dögum er varla nokkuð maður með mönnum nema að hann hafi MP3-spilara eða iPod hangandi framan á sér til að stytta sér stundir meðan hann fer ferða sinna. Fólk í dag hefur vanist því, með hjálp nútímatækni, að geta séð og heyrt það sem það vill, hvar og hvenær sem því hentar.

Þessu hefur fylgt nokkuð hröð podcast-væðing sem felst í því að fólk geti ekki bara hlýtt á það sem sett er inn á netið, heldur líka hlaðið því inn á spilarana sína og spilað svo efnið eftir hentugleik. Sænsku og dönsku ríkisfjölmiðlarnir hafa brugðist vel við þessu og nú er svo komið að til er frábært safn þeirrar vönduðu dagskrárgerðar sem framleidd er á þessum bæjum sem að notendum gefst tækifæri til að hlaða niður endurgjaldslaust. Þar með er fólk ekki bundið við ákveðna útsendingartíma eða útvarps- eða sjónvarpstæki ef út í það er farið.

Forfallinn áhugamaður um alþjóðastjórnmál, eins og ég er, er til dæmis löngu orðinn háður sínum vikulega skammti af hinum frábæra Konflikt-þætti sænska ríkisútvarpsins og Orientering í danska ríkisútvarpinu. Þá má nefna fimm þátta röð í danska útvarpinu um sögu átakanna fyrir botni Miðjarðarhafsins. Bara í flokki þátta um alþjóðastjórnmál er um mun fleiri þætti að velja, svo ekki sé talað um allan þan hafsjó annars vandaðs og upplýsandi efnis sem að hlustendur geta stútfyllt iPodana sína með.

Á RÚV (lesist: Á Rás eitt) er vissulega um fjölmarga þætti að ræða sem gaman væri að hlaða niður til að hlusta á við sína daglegu iðju. En hvað ætli sé langt í það að RÚV taki skrefið inn í samtímann og bjóði upp á podcast á sinni vefsíðu? Sjálfsagt væri hægt að fjármagna slíkt smáræði tífalt eða hundraðfalt bara með því til dæmis að sleppa því að taka þátt í kapphlaupinu um næstu syrpu af Aðþrengdum eiginkonum.

Podcast-efni danska ríkisútvarpsins…

…og sænska útvarpsins.

Birtist á Vettvangur.net 23. janúar 2007.

Haustið 2001 flutti ég til Aix-en-Provence í Frakklandi í þeim tilgangi að nema franska tungu. Til þess að hafa nú eitthvað fyrir stafni þarna á milli frönskutíma og barferða með útlendum frönskunemum þá einsetti ég mér að setja mig inn í franskt þjóðlíf og menningu meðan á dvölinni stæði. Ég kom í hverri viku við á blaðastandi og keypti nýjasta hefti Le Nouvel Obs og komst fljótlega að því, mér til mikillar gleði, að stórpólitískur vetur væri í vændum í Frakklandi: Ekki bara átti að kjósa til þings um vorið heldur líka forseta.

Setningin úr greininni minni að ofan átti við allan veturinn. Allt sem ég stautaði mig í gegnum í Nouvel Obs og rakst á víðar benti í þá einu átt að fyrri umferðin væri formsatriði: Jospin og Chirac væru pottþéttir áfram. Líkt og nú, virtist hins vegar stefna í mjög tvísýna seinni umferð. Ég sé að í fyrrnefndri grein sem ég lét frá mér í byrjun febrúar að þeir einu sem nefndir voru til sögunnar aðrir voru Jean-Pierre Chevènement, miðsækinn leiðtogi klofningsafls frá Sósíalistaflokknum, og Jean-Marie Le Pen, leiðtogi öfgahægriflokksins Front National.

Báðum voru reiknuð tæp 10% á þessum tíma, ef marka má kannanir þessa skeiðs. Báðir verða með aftur í ár, Le Pen er á sínum stað með sín um það bil tíu prósent en Chevènement kemst hins vegar varla á blað.

1. mars 2002 er ég enn alveg grunlaus, eins og aðrir, í grein um hugsanlega illskársta kostinn í augum franskra kjósenda: forsetann Jacques Chirac og aðrir en hann og Jospin eru ekki nefndir til sögunnar.

Í lok apríl kemur síðan reiðarslagið þegar að Jospin fellur út í fyrri umferðinni en þjóðernisöfgamaðurinn Jean-Marie Le Pen kemst, öllum að óvörum, alla leið í ,,úrslitin”.

Margir spyrja sig um þessar mundir hvort að svipað ,,slys” gæti orðið í fyrri umferð frönsku forsetakosninganna í vor. Kannski á maður að læra af fyrri reynslu og segja bara að það sé aldrei að vita. Samt sem áður held ég að mun meiri ástæða sé nú heldur en þá til þess að lýsa því yfir að töluveðri kokhreisti að slík gæti aldrei gerst við núverandi aðstæður.

Árið 2002 voru stóru frambjóðendurnir stóru flokkanna tveggja báðir úr sér gengnir stjórnmálamenn sem franska þjóðin var löngu búin að glata öllu trausti á og leit í mesta lagi á sem illskárstu kostina í stöðunni. Í slíku ástandi var eftir á að hyggja kannski ekkert óeðlilegt við það að mikið óánægjufylgi liggi á lausu og að popúlistar eins og Le Pen séu slyngir við að veiða það upp með lýðskrumi í bland við daður við neikvæðar tilfinningar kjósenda.

Í vor verður hins vegar endurnýjun í herbúðum beggja stóru flokkanna. Ségo-Sarko slagurinn stendur því á milli tveggja frambjóðenda sem eru tiltölulega óspjallaðir af stjórnmálaharki á allra æðstu stigum. Sérstaklega á þetta við um Ségolène Royal.

En er þetta mat manns bara bundið vonum? Vonum um að franska þjóðin þurfi ekki í annað skiptið í röð að standa frammi fyrir þeim skelfilega kosti í seinni umferð forsetakosninga að kjósa næstversta kostinn bara til þess að standa vörð um lýðræðið í landinu?

Það kemur í ljós í fyrri umferðinni 22. apríl.

- – -

Áhugafólki um frönsku kosningarnar er til dæmis bent á þessar tvær síður:

Election-Politique.com – Frábær síða á frönsku þar sem finna má allt milli himins og jarðar um forsetakosningar fyrr og nú. Miklar og reglulega uppfærðar upplýsingar um kosningabaráttuna núna, meðal annars nýjust skoðanakannanir.

Nouvel Obs vísar á erlendar umfjallanir – Franska vikuritið Le Nouvel Observateur vísar daglega á umfjallanir erlendra blaða um frönsku forsetakosningarnar. Gott fyrir þá sem ekki eru mælandi á franska tungu.

Birtist á Vettvangur.net 15. janúar 2007.