Metsöluhöfundur barnanna

Ég veit ekki hversu vinsælt það er á þessum vettvangi að lýsa sig ósammála ákveðinni pólitískri réttsýni gagnvart viðhorfi til barna og unglinga. En ég ætla að taka sénsinn. Það er nefnilega þannig að ég leyfi mér að efast um gildi frasans um það að „börn séu kröfuhörðustu áhorfendurnir/lesendurnir/hlustendurnir“. Vissulega er það svo að börn og unglingar hrífast stundum af góðum og vönduðum listaverkum, eins og sumt fullorðið fólk. Hins vegar verður því vart neitað að engum hópi er jafn auðveldlega stjórnað af markaðsbrögðum, tískusveiflum og yfirborðsmennsku.

Það er ekkert óeðlilegt við þetta. Börn og unglingar eru ómótaðir einstaklingar sem þar af leiðandi eru áhrifagjarnari þegar að þeim steðjar ytra áreiti, sér í lagi í formi yfirborðsmennsku og markaðsherferða. Þau eru ginnkeyptari en eldra fólk fyrir ytri byrðum og einmitt þess vegna erum við hin fullorðnu í hlutverki þeirra sem leiðbeina þeim áfram og hafa á stundum vit fyrir þeim þegar kemur að því að velja gæði og innihald fram yfir fagrar umbúðir.

Í húsum skáldsins

Tíðarfarið í Valparaíso í miðjum september minnir nokkuð á dæmigert íslenskt svikalogn í sjávarþorpum á sumrin. Það er vor í lofti á suðurhveli og sólin skín á bárujárnshúsin á hæðunum frægu sem áunnið hafa chileönsku hafnarborginni gæðastimpil frá UNESCO. Sunnudagurinn er bjartur og fagur og það eina sem að rýfur þögnina eru kirkjuklukkurnar að hringja inn á sínar rammkaþólsku samkomur og geltandi hundaflokkarnir sem ráfa um strætin í leit að ruslapokum sem ekki hafa verið hengdir upp á húsin, nógu hátt til að stökkkraftur göturakka dugi ekki til. Síðan berst úr fjarska taktfastur málmsláttur. Þar eru þeir komnir, kallarnir á bílunum með gaskútana til að fylla á birgðir heimilanna. 

En svikalognið dugir til hádegis. Þá fer að blása hressilega og grunlausir ferðamenn sem fóru út á skyrtunni og jakkanum verða illa úti og flýta sér til baka á sinn gististað til þess að ná sér í peysu – og helst tvær. Þannig er vorið í hafnarbæjunum niður við Kyrrahafsströnd Suður-Ameríku. 

(Geirvörtu)blóð, sviti og tár

Það er þannig með mörg hobbí að þau leiða til þess að utan um þau myndast hálfgerður sérheimur innvígðra. Fólk innan þess sérheims talar sína eigin mállýsku um hluti sem flestum öðrum eru illskiljanlegir og á einhvern hátt myndast ákveðin bönd um þennan eina sameiginlega þráð í lífi þeirra sem þátt taka. Þannig er þetta þegar að tveir eða fleiri fluguveiðimenn koma saman eða prjónafíklar, bíladellulið, Arsenal-aðdáendur, fjallageitur, bíónördar – og hlauparar.

Ég er tiltölulega nýgenginn til liðs við síðastnefnda hópinn. Fyrir hálfu öðru ári síðan tók ég þá fífldjörfu ákvörðun (að því er mér fannst þá) að hlaupa heilt maraþon hér í Kaupmannahöfn. Undirbúningur þess leiddi til þess að taka þurfti hlutina ögn alvarlegar en áður, en lengdarmetið mitt var, þegar þarna var komið sögu, það sem nam sjö kílómetra skemmtiskokki.

Orð í tíma töluð

Það verður seint nógu oft tíundað hversu mikið fagnaðarefni það er ávallt þegar að fræðimenn og áhugafólk um málefni líðandi stundar sest niður og setur hugleiðingar sínar á blað svo að úr verður bók. Þess vegna ber mjög að fagna bókinni Opið land eftir Eirík Bergmann Einarsson, ekki síst þar sem bókin leggur örlítið lóð á þær vogarskálar að slá á þá gúrkutíð sem íslensk bókaútgáfa er fram að jólabókavertíðinni miklu.

Ef Eiríkur Bergmann væri stjórnmálamaður væri hægt að kalla Opið land eins konar pólitísk testamenti hans en í tilviki fræðimannsins Eiríks er kannski nær að tala um samansafn hugmynda og skoðana Eiríks á hinu og þessu sem tengist alþjóðastjórnmálum og tengingu Íslands við umheiminn á tíma síaukinnar hnattvæðingar. Í bókinni er tæpt á Evrópu- og varnarsamvinnu Íslands, stríðsrekstri og átökum í Írak og víðar, innflytjendamálum og ýmsu öðru sem mjög er tekist á um þessi misserin. Eiríkur velur þá leið að taka hvert málefni fyrir út af fyrir sig en segja má að þemað ,,Staða Íslands í samfélagi þjóðanna” (sem einnig er undirtitill ritsins) sé eins konar undirliggjandi leiðarstef.

Fordómar og afturhald

Fáir seinni tíma stjórnmálamenn á Norðurlöndum eru jafn umdeildir og umtalaðir og Pia Kjærsgaard, formaður Danska þjóðarflokksins (Dansk Folkeparti). Lengi vel var litið á hana sem olnbogabarn í dönskum stjórnmálum en á síðustu árum hefur hún risið til metorða í hinu danska völundarhúsi valdsins og sumir hafa jafnvel gengið svo langt að segja að hún sé valdamesti pólitíkus Danaveldis þar sem hún hefur líf núverandi ríkisstjórnar í hendi sér í formi stuðnings sinna manna við minnihlutastjórn hægri aflanna Venstre og Konservative.

Tímar tortryggni og taugatitrings

Það er varla að maður leggi út á það hyldýpi sem það er að ætla sér að blanda sér í þær deilur sem spunnust í kjölfar þeirra uppljóstrana á síðasta ári um að hér á landi hafi verið starfandi leyniþjónusta á tímum kalda stríðsins og að á sama tíma hefðu verið stundaðar hleranir á símum fólks sem talið var stofna öryggi ríkisins í hættu. Kannski er ágætt að nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að síðasta innlegg í fyrrgreindar deilur kom fram og því er ef til vill nú loks hægt að ræða málin af einhverri yfirvegun án þess að falla ofan í skotgrafir sitt hvoru megin kaldastríðsvíglínunnar.Einkum voru það tveir sagnfræðingar sem að hrundu umræðunni af stað; þeir Þór Whitehead og Guðni Th. Jóhannesson. Þór skrifaði grein í tímaritið Þjóðmál um þessi reyfarakenndu tíðindi en Guðni bætti um betur og sendi frá sér bókina Óvini ríkisins fyrir síðustu jól.

Í rússnesk fangelsi fyrir 25 kall

Danir hafa haft eitthvert lag á því undanfarin misseri að koma sér í heimsfréttirnar án þess að þó sé hægt að segja að yfirleitt komi það til af nokkru góðu. Seinasta dæmið er síðan um daginn þegar að allt varð vitlaust hér í Kaupmannahöfn út af ungum ólátabelgjum sem gengu berserksgang um höfuðborgina nokkra daga í röð vegna Ungdómshússins svokallaða. Lætin vegna þess máls alls hafa hins vegar orðið til þess að annað danskt hitamál hefur nokkuð legið í láðinni að undanförnu: málefni innflytjenda í dönsku samfélagi.Tímabundin hvíld á umfjöllun af því hitamáli þýðir þó ekki að hlutirnir hafi nokkuð breyst varðandi stöðu innflytjenda hér í Danmörku því enn eru við lýði sömu ströngu lögin og svipaður málflutningur ákveðinna fjölmiðla og tíðkast hefur undanfarin ár.

Púsluspil Paul Austers

Af einhverjum ástæðum gerðist það í tvígang á síðasta ári að útgáfu bóka tveggja heimsþekktra rithöfunda var ,,þjófstartað” í danskri þýðingu áður en að bækurnar höfðu birst á frummáli sínu. Þetta átti við nýja skáldsögu eftir John LeCarré, konungs spæjarasagnanna, og sömuleiðis nýjasta verk bandaríska rithöfundarins Paul Auster.Í tilviki Auster er hér um að ræða nóvellu sem á frummálinu ber titilinn Travels in the Scriptorium (,,Rejser i scriptoriet” í danskri þýðingu). Þegar þetta er skrifað er bókin enn ekki nema komin út á hluta hins engilsaxneska málsvæðis en Danir virðast hins vegar halda forskoti sínu því að við bókarútgáfuna í fyrra hefur nú bæst dönsk hljóðbókarútgáfa umræddrar nóvellu Austers. Þá útgáfu verksins hef ég undanfarið haft í eyrunum á ferðum mínum á milli staða.

Nick Cohen á hálum ís

Egill Helgason impraði um daginn á nýrri bók breska blaðamannsins Nick Cohen. Bókin ber titilinn What’s Left? og virðist fljótt á litið fjalla um þá stórundarlegu tilhneigingu sumra vinstri manna að vera málsvarar mannréttinda, lýðræðis og jafnréttis nema í vissum tilvikum þegar að í hlut eiga kúgarar og einræðisstjórnir sem setja sig upp á móti Bandaríkjunum eða öðrum Vestrænum stórveldum. Þá allt í einu breytast mannvinirnir á vinstri kantinum í afsakandi málsvara harðstjórnanna og vilja meina að allt slæmt í fari harðstjóranna sé Vestrænu veldunum ógurlegu að miklu leyti að kenna.

Hægláti heimsborgarinn frá Pinsk

Það varð uppi fótur og fit í bókmenntaheiminum haustið 2005 þegar það frestaðist um heila viku að Sænska akademían tilkynnti hvaða rithöfundur hlyti Nóbelsverðlaunin í bókmenntum það árið. Ýmsar skýringar voru viðraðar og kjaftasögur spruttu villt í kreðsum menningarvita og spekúlanta. Ein þeirra var sú að leita hefði þurft samkomulags innan akademíunnar um það að veita verðlaunin í fyrsta skipti í áratugi rithöfundi sem ætti hróður sinn að þakka óskálduðum verkum.

Að lokum féll þessi kenning þó eins og aðrar þær spilaborgir sem reistar höfðu verið meðan beðið var í óþreyju eftir salómonsdómi akademíunnar. Kenningin góða varð hins vegar til þess að nafn pólska blaðamannsins Ryszard Kapuscinski blandaðist óvænt sterklega inn í umræðuna um hugsanlega Nóbelsverðlaunahafa. Margir hugsuðu nefnilega með sér: Ef einhver á skilin æðstu bókmenntaverðlaun heims fyrir óskálduð verk þá er það Kapuscinski.

Besservisser talar

Imperial Ambitions er viðtalsbók útvarpsmannsins Barsamians við Chomsky þar sem farið er um víðan völl og tæpt á hinu og þessu. Í heildina er bókin nokkuð skemmtileg lesning þar sem að Chomsky sýnir, eins og búast mátti við, nokkuð aðra hlið á hinu góða heimsveldi Bandaríkjanna. Margt athyglisvert kemur fram, t.d. hvernig USA, hylmir yfir hryðjuverkamenn og er þar með, skv. boðorðum Bush ,,against us” (þið munið: ,,Either you are with us, or against us…”). Chomsky er auðvitað fjandanum klárari og minnugri og snjallari við að tengja ólík tímabil og ólíka hluti saman á sannfærandi hátt.

Hetjan hann Jón

Um Jónsbók eftir Einar Kárason.

Vart þarf að kynna athafnamanninn Jón Ólafsson fyrir Íslendingum. Eitthvað varð til þess að ég var spenntur fyrir að kynna mér sögu hans og sérstaklega lék mér forvitni á því hvernig establisseraður skáldsagnahöfundur eins og Einar Kárason myndi taka á því verkefni að skrifa ævisögu kappans. Ég var jafnvel að vona að Einar hefði haft hugmyndaflug og skáldgáfu til þess að taka ævisagnaformið nýjum tökum og gæða sögu Jóns stíl og ferskleika hvað textann varðaði. Óhætt er að segja að hvað það varðar þá valdi verk Einars miklum vonbrigðum: skáldsagnahöfundinn færa er hvergi að sjá en þess í stað lækkar Einar sig um tign og gerist óbreyttur skrásetjari.

Úti að aka með Steinbeck

Þessa dagana er talsvert mikið rætt um nýútkomna ferðasögu þeirra Einars Kárasonar, Ólafs Gunnarssonar og fylgineytis um reisu þeirra síðastliðið sumar þvert yfir Bandaríkin á gömlum Kadilakk. Ferðalangarnir fylgdu að talsverðu leyti hinum sögufræga „þjóðvegi 66“, þeim hinum sama og John Steinbeck átti stóran þátt í að gera ódauðlegan í skáldsögu sinni Þrúgum reiðinnar frá 1939.Í tilefni útkomu reisubókar þeirra Einars og Ólafs er því ekki úr vegi að rifja einmitt upp ferðasögu sem lýsir ferðalagi sjálfs Johns Steinbeck um þetta sama víðfeðma land haustið 1960. Sú saga kom út á bók 1962, sama ár og Steinbeck var tilnefndur til Nóbelsverðlaunanna í bókmenntum, og heitir því alþýðlega nafni Travels with Charley.

Fogh og innflytjendastefnan

Ég sat síðasta haust fyrirlestur hjá dönskum mannfræðiprófessor við Malmö-háskóla. Hann málaði afar svarta mynd af danskri þjóðfélagsumræðu og sagði að nánast engir afkimar hennar væru undanskildir þeirri kynþáttahyggju sem herjaði á samfélag hans. Allir fjölmiðlar og allir stjórnmálaflokkar hefðu gerst sekir um að vera á sama báti í þessu máli.

Laugardagurinn langi

Ian McEwan er að verða einn af mínum uppáhaldshöfundum, þrátt fyrir að ég sé nú einungis að ljúka annarri bókinni minni eftir hann. Sjálfsagt felst aðdáunin að miklu leyti í þeim heljartökum sem McEwan hefur á stíl og framvindu sagna sinna en ég er samt sem áður á því að mest dáist ég að því lágstemmda yfirbragði sem einkennir bækur McEwans þar sem margt kraumar þó undir niðri. Ekki ætla ég nú að fara offari í líkingum við uppáhaldshöfund minn á íslensku, Braga Ólafsson, en þó eiga þeir þetta sameiginlegt með lágstemmda yfirbragðið með þunga undirliggjandi öldu.

Kómedíur þegar verst árar

Paul Auster sagði í viðtali vegna bókar sinnar Brooklyn Follies að hann skrifaði kómedíur þegar að hann væri illa stemmdur en tragedíur þegar að hann væri vel stemmdur. Og þar sem að Paul Auster hefur lýst því hversu hryðjuverkin 11. september 2001 og aðgerðir Bandaríkjastjórnar í kjölfarið hafi skilið hann eftir í losti og djúpu þunglyndi þá lá það beinast við fyrir hann að skrifa kómedíu til þess að lyfta sér upp.

Þegar stórt er spurt…

Fá álitamál eru eins vandmeðfarin og í augum Vesturlandabúa þessi misserin og staða kvenna í samfélögum Múslima. Erfitt er fyrir þá sem ekki þekkja til af eigin raun að fella dóma um það hvort þær eru kúgaðar af samfélögum sínum eða einfaldlega sáttar við lífið og tilveruna þó að hún kunni að líta öðruvísi út en sú sem við þekkjum hér í Vestrinu.
Það gildir eins og oft áður að þeir sem vita minnst eru oft fljótastir að dæma. Það er lítið mál að skella fram alhæfingum en mun erfiðara hins vegar að taka afstöðu að vel ígrunduðu máli enda vita það flestir sem slíkt leggja í vana sinn að oftar leiðir ein spurning einungis til fleiri spurninga heldur en eins ákveðins svars.

Óklippt eintak mp3-Sólskinshests

Það er mikið fagnaðarefni að Edda-útgáfa skuli stíga það skref inn í nútímann, fyrst íslenskra forlaga, að fara að fordæmi erlendra kollega sinna með því að hefja útgáfu svokallaðra mp3-bóka – þ.e. hljóðbóka á mp3-formi sem fólk getur hlaðið beint inn á spilarana sína til þess að hlýða svo á sér til skemmtunar.Fyrst í röð slíkra bóka er Sólskinshestur, nýjasta skáldsaga Steinunnar Sigurðardóttur. Edda hefur verið svo rausnarleg að bjóða gestum heimasíðu sinnar að hlaða upplestrinum ókeypis niður í tilefni þessara tímamóta.

Veðjað á Nóbelinn

Á fimmtudaginn kemur rennur upp stóri dagurinn í bókmenntaheiminum þegar að kunngjört verður hvern Sænska akademían hefur valið þetta árið sem Nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum. Akademían sænska hefur verið þekkt fyrir það undanfarin ár að gefa öllum spádómum langt nef og ef það hefur verið hægt að ganga út frá einhverju í hennar vali þá hefur það verið það eitt að það er ekki hægt að ganga út frá neinu í hennar vali!

Nú ríkir sama spenna og ávallt en í ár ber svo við að nánast sömu nöfn eru í efsta sæti og í fyrra yfir þá sem líklegastir þykja til þess að verða útnefndir. Fjölmiðlar voru þannig búnir að slá því svo gott sem föstu að tyrkneski rithöfundurinn Orham Pamuk væri búinn að fá Nóbelsverðlaunin 2005 áður en annað kom í ljós og því er kannski ekkert skrýtið að hann lendi efstur á blaði nú þegar að fjölmiðlar reyna að spá og spökulera í stórfréttir fimmtudagsins kemur.

Njósnir ,,í þágu almennings”

Nýlegar uppljóstranir um íslenska leyniþjónustu sem einkum virðist hafa starfað með vitneskju og á vegum sjálfstæðismanna og sífellt fleiri uppljóstranir um hleranir á símtölum andstæðinga flokksins eru örlítið farnar að leiða huga manns fremur að framvindu í njósnasögu eftir John LeCarré en því gráa og fremur daufa yfirbragði sem íslensk stjórnmál hafa einkennst af – á yfirborðinu alla vega. Þessar uppljóstranir allar á þessu afar ógeðfellda athæfi leiða hugann að afskaplega vel skrifaðri bók eftir breska blaðamanninn og rithöfundinn Timothy Garton Ash þar sem hann veltir einmitt fyrir sér stöðu einstaklingsins gagnvart yfirvaldi sem liggur á hleri og skráir niður mynd af viðkomandi sem oftar en ekki dregur upp mun hættulegri og grunsamlegri einstakling en sú hversdagslega mynd sem bæði einstaklingurinn hefur af sjálfum sér og flestir aðrir sem hann umgangast.

„Ópólitíski forsetinn“

Fyrir íslenska stjórnmála- og sagnfræðinga er áttundi áratugurinn í íslenskum stjórnmálum afskaplega „girnilegur“ tími. Íslendingar stóðu ekki bara í tveimur Þorskastríðslotum, svæsnustu milliríkjadeilum sínum um áratuga- og jafnvel aldabil, heldur má líka með sanni segja að með reglulegu millibili hafi allt logað stafnanna á milli í íslenskri flokkapólitík. Átökin náðu meira að segja inn í flokkanna, sérstaklega Framsóknar- og Sjálfstæðisflokk sem báðir háðu erfið innri uppgjör á þessum örlagaríka áratug.

„Aftur til þín, Þröstur…“

Íslensk dagblöð berast manni ansi tilviljanakennt í hendur hingað til mín í Malmö. Ég rakst þó á gamlan Mogga frá upphafi mánaðarins (3. desember) um daginn. Í Lesbók blaðsins var ágætis grein eftir ritstjórann Þröst Helgason um Íslensku bókmenntaverðlaunin. Þar kallar hann verðlaunin hiklaust „útgefendaverðlaun“ enda séu það stóru útgefendurnir sem standi að verðlaununum og skipa sjálfir dómnefndirnar sem velja eiga á milli verkanna.

Ok karlmennskunnar

Eitt af því sem einkennir Svía er hversu ofboðslega mikið þeir velta hlutunum fyrir sér og grandskoða allt ofan í kjölinn. Stundum finnst Íslendingnum þessi árátta þeirra ganga ögn út í öfgar og bíður þess bara að þeir drífi hlutina af í stað þess að þurfa að diskútera þá út í hið endalausa. En þetta hefur líka vissulega sínar mörgu góðu hliðar, meðal annars þegar kemur að þeim sterílíseruðu kynjamyndum sem Svíar hafa náð nokkrum árangri í að afbyggja með því að kafa markvisst ofan í viðfangsefnið og halda stöðugt við í umræðunni.

Meira um tilnefningar gærkvöldsins

Í gær var tilkynnt um tilnefningar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna 2003. Verðlaunin verða afhent í byrjun næsta árs, í fimmtánda sinn. Lengi hefur verið deilt um form þessara verðlauna og þær margvíslegu aðferðir sem reyndar hafa verið til að ná fram hlutlægu og sönnu mati á því hvaða bækur standa upp úr flórunni allri. Í fyrra var horfið frá afar umdeildu einvaldsfyrirkomulagi sem reynt hafði verið árin tvö þar á undan. Var það mikið heillaskref enda vafasamt í meira lagi að verðlaun sem bera jafn stóran og mikinn titil og Íslensku bókmenntaverðlaunin byggist aðeins á persónulegu mati einhvers eins aðila.

Ársáskrift að síðasta blaðinu

Ekki verður annað sagt en að hún sé einstaklega óheppileg heilsíðuauglýsingin sem blasir við lesendum TMM (sem nú heitir víst aftur Tímarit Máls og menningar) á fyrstu opnu í nýútkomnu tölublaði þess. Þar er fýsilegt tilboð til lesenda TMM um ársáskrift að blaðinu. Meinið er bara að blaðið er að hætta, líklega kemur ekki út nema eitt tölublað í viðbót. Ætli geti verið að samskiptaleysið innan Edduveldisins sé svona mikið, að ritstjórinn hafi ekki haft hugmynd um endanleg örlög ritsins áður en næstsíðasta hefti þess kemur út? Alla vega er nokkuð ljóst að áskrift að TMM verður ekki fljót að borga sig úr þessu, þó að því sé hátíðlega lofað í auglýsingunni.