„Ég er faðir hans og ég vil ekki deyja frá honum“

Óhætt er að fullyrða að pólitískt hitamál sumarsins í Danmörku hafi verið dvöl íraskra flóttamanna í Brorsonskirkjunni á Norðurbrú í Kaupmannahöfn. Flóttamennirnir eiga það allir sameiginlegt að hafa dvalist um árabil í Danmörku en hafa nú fengið skilaboð um það að dvöl þeirra í landinu sé lokið og nú beri þeim að snúa aftur til Íraks. Kirkjan ákvað hins vegar á vormánuðum að skjóta skjólshúsi yfir þann hluta flóttamannahópsins sem þangað leitaði og upp frá því hélt fjöldi manns til í kirkjunni.

Einn ábúenda í Brorsonskirkjunni var Ali Nayef. Hann var í sömu stöðu og allmargt sambýlisfólk hans í kirkjunni að óttast mjög hina þvinguðu heimför til Íraks. Ali óskar sér heitt og innilega að kraftaverkin gerist, ákvörðunum verði snúið við og að hann fái áframhaldandi danskt landvistarleyfi. Það leyfi myndi hann samt ekki nota til mikið lengri dvalar í Danmörku. Hugur hans leitar annað. Hann vill til Íslands á vit fjögurra ára gamals sonar síns, hans Adams.

Ég var búinn að mæla mér mót við Ali í Brorsonskirkjunni í hádeginu fimmtudaginn 13. ágúst til að eiga við hann spjall. Ekkert virtist koma í veg fyrir það fyrr en ég settist niður við tölvuna að morgni þess dags til að fara netrúntinn meðan að kaffið kólnaði ögn í bollanum. Þá fyrst frétti ég af örlagaríkum atburðum næturinnar þar sem lögreglan hafði gert áhlaup á kirkjuna og handtekið þar alla fullorðna karlkyns flóttamenn og síðan þurft að kljást við hundruð mótmælenda úti fyrir sem reyndu að hindra störf laganna varða.

Ég hringdi í Ali og þá strax varð ljóst að af fundum okkar gat ekki orðið þennan daginn. Hann var í nokkru uppnámi og fyrst um sinn misskildi ég hann og hélt að hann væri meðal hinna handteknu. Seinni samtöl sama dag skýrðu stöðuna, hann hafði af tilviljun ekki verið inni í kirkjunni þegar að handtökurnar áttu sér stað. Ali var því í felum.

Eftir nokkra aflýsta fundi til viðbótar hittumst við loks nú í vikunni. Hann stefndi mér  á Runddelen, fjölfarin gatnamót á Norðurbrú, og þaðan stikaði hann orðfár á undan mér inni í  kyrrlátan bakgarð rétt hjá. Þar náðum við loks að spjalla saman um þá þröngu stöðu sem hann er í þessa dagana sem flóttamaður í felum.

Ali segist hafa komið til Danmerkur árið 2003. „Ég kom hingað frá Ítalíu vegna þess að ég taldi Danmörku vera besta land sem fyrirfyndist og ég vildi einungis fara þangað. Ég kynntist fljótlega íslenskri stúlku, við giftum okkur og eftir að við eignuðumst son tveimur árum síðar vildi ég hvergi annars staðar vera en hér.“

Ákvarðanir danskra yfirvalda um heimsendingu íraskra flóttamanna vofðu þó alltaf yfir: „Árið 2005 vildu þau senda mig aftur til Ítalíu, þaðan sem ég kom. Ég var um tíma í Sandholm-flóttamannabúðunum en málin töfðust, meðal annars þegar ég þurfti að verja hálfu ári á spítala vegna aðgerða sem gerðar voru á mér. Þar var einnig allt í óvissu enda hafði ég ekki verið tekinn inn í danska sjúkratryggingakerfið.“

Líf óvissunnar var orðið  lýjandi fyrir Giovönnu Spanó, íslenska eiginkonu Alis, og fyrir tveimur árum fór það svo að þau slitu samvistum og Giovanna fluttist til Íslands ásamt Adam syni þeirra. Ali segir að honum hafi verið ómögulegt að fylgja syni sínum eftir: „Við ætluðum einu sinni til Íslands í jólafrí, vorum búin að kaupa miða og allt virtist í eðlilegum farvegi. Allt stöðvaðist hins vegar á því að mér reyndist ómögulegt að fá útgefið íraskt vegabréf  þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir mínar til þess. Ég var því  fastur hér. Í vor fékk ég síðan að vita það að ég fengi ekki leyfi til að dveljast í Danmörku vegna þess að sonur minn býr hér ekki lengur. Stæðan væri önnur ef hann væri hér enn. Ég vonast til að komast einhvern veginn til Íslands en ég veit ekki hvernig það ætti að gerast.“

Nú í sumar hefur Ali dvalist í Brorsonskirkjunni á Norðurbrú og segir að  þar hafi verið séð vel um fólk. Þeirri vist lauk hins vegar snarlega í síðustu viku. Ali komst undan fyrir tilviljun þar sem hann hafði brugðið sér frá út í næsta söluturn. Þegar að hann kom aftur að kirkjunni var hún umkringd lögreglumönnum: „Ég spurði þá hvað þeir væru eiginlega að gera þarna en þeir sögðu mér að  halda mig frá. Þeir áttuðu sig greinilega ekki á að  ég var einn af flóttamönnunum úr kirkjunni. Ég fékk því  einn starfsmann stuðningssamtaka hópsins okkar til að ná  hjólinu mínu til mín. Þá nótt svaf ég síðan í almenningsgarði hér á Norðurbrú. Snemma morguninn eftir barst mér hjálp frá stuðningshópnum og mér var útvegað húsaskjól.“

Allt frá þeirri stund hefur líf Alis einkennst af algjörri óvissu. Hann hefur farið á milli staða, gætt þess að vera ekki undir sama þaki tvær nætur í röð til að lágmarka hættuna á því að lögreglan nái að þefa hann uppi. Hann er nú upp á aðra kominn um flestalla hluti en heldur einhverjum tengslum við hóp flóttamanna sem eru í svipaðri stöðu. Hann gæti hins vegar fundist á hverri stundu og þá tekur við önnur og verri óvissa.

Hann hræðist nefnilega ekkert meira en að snúa aftur til Íraks. Hann kemur frá kúrdahéruðunum í norðurhluta landsins. Faðir hans varð bitbein átaka milli Kúrda og hers Saddams Husseins í upphafi tíunda áratugarins. Fjölskyldan flúði þess vegna undan íraska stjórnarhernum til borgarinnar Mosul sem naut nokkurrar verndar Bandamanna sem flugbannssvæði.

Sjálfur flúði Ali Írak 1999 en fimmtán dögum eftir fall stjórnar Saddams Husseins árið 2003 gripu örlögin í taumana fyrir fjölskyldu hans: „Í átökunum sem fylgdu innrásinni voru faðir minn og eldri bróðir drepnir. Ég hef fulla ástæðu til að óttast sömu aðila og drápu þá ef ég verð sendur til baka. Raunar er ég sannfærður um að þeir munu koma mér fyrir kattarnef ef þeir ná í skottið á mér. Hundrað prósent viss.“

Ali segist ekki hafa að neinu lífi að hverfa í Írak eftir öll þessi ár: „Eina manneskjan úr fjölskyldunni sem ég hef tengsl við er móðir mín sem nú dvelst í Sýrlandi. Ég ræði við hana reglulega í síma. Ég á engan samastað lengur í Írak.“ Við þessa stöðu hans bætist sá mikli óstöðugleiki sem ríkir um þessar mundir í norðurhéruðum Íraks. Þar hefur spenna aukist milli arabískra og kúrdískra íbúa. Sú spenna veldur því að Barack Obama Bandaríkjaforseti leggur nú á ráðin um að senda liðsstyrk hermanna á svæðið til að forða alls herjar átökum.

Órói Alis beinist þó ekki einungis að hættunni sem kann að steðja að hans eigin lífi og limum: „Ég er ekki bara hræddur við að snúa til baka heldur finnst mér það einnig hræðileg tilhugsun að þurfa jafnvel að yfirgefa son minn endanlega. Adam er ekki hjá mér, ég er faðir hans og ég vil ekki deyja frá honum.“

Samtalið reynir mjög á  Ali. Hann beygir af og felur andlitið undir derhúfunni sem hann ber á höfðinu áður en hann tekur nokkur djúp andartök og heldur áfram: „Ég leggst ekki upp á fólk og ég er rólegur í tíðinni en ég þigg þá hjálp sem mér berst, með  þökkum. Ég þrái að fá að koma til Íslands og barnsmóðir mín og fjölskylda hennar hafa heitið því að aðstoða mig á allan hátt við íbúðar- og atvinnuleit. Ég fer ekki fram á peninga á Íslandi eða nokkuð annað. Mig langar bara að fá að umgangast son minn og fá vinnu svo ég geti lagt mitt til gagnvart honum.“

Ali segir að honum hafi ekki borist nein bein aðstoð frá íslenskum yfirvöldum: „Ég vonast til að það séu einhverjar leiðir til þess að ég geti fengið hjálp þaðan en ég veit ekki hvernig ég á að bera mig að í þeim efnum. Ég veit ekkert hvað gerist næst, hvort ég enda í flóttamannabúðum hér eða verð sendur beint til Íraks.“

Einhvern tíma í miðju samtalinu barst íslenskan í tal og ég spurði hann hreint út, á  ástkæra ylhýra, hvort hann skildi einhverja íslensku. Hann flissaði vandræðalega og kvað já við, sagðist ekki geta talað íslensku en skilja inntakið í samtölum þegar að Íslendingar spjalla saman.

„Stundum spjöllum við Adam saman yfir netið. Oft reynum við að tala saman á kúrdísku. Þegar að  það gengur stirðlega þá segi ég eitthvað við hann á íslensku, eins og „hvað segirðu?“, „hvað ertu að gera?“, „er allt fínt?“. Þá renna samtölin áfram. Ég fæ líka SMS frá honum þar sem hann segist sakna mín og spyr hvenær ég komi til Íslands.“

Þegar að samtali okkar Alis lýkur erum við samferða út á götu aftur. Við kveðjumst og skiptumst á upplýsingum en síðan verður hann allt í einu órólegur eftir að hann kemur auga á lögreglubíl handan götunnar. Hann tekur snöggt í höndina á mér, dregur derið neðar á ennið og horfir inn með gagnstéttinni þar sem hann arkar rösklega í aðra áttina og ég í hina.

Ég hugsa til þess að framtíð Alis gæti þess vegna ráðist á næsta götuhorni, næstu nótt eða næsta morgunn. Ráðstöfun lífs hans er í annarra höndum. Eina valdið sem Ali Nayef hefur undanfarna daga tekið sér yfir óumflýjanlegum örlögum sínum er að fresta þeim um stundarkorn.

Forsíðuviðtal sunnudagsblaðs Morgunblaðsins 23. ágúst 2009.